عريضه نويسي
عريضه نويسي
( اثر: سيد صادق سيد نژاد )
عريضه به امام زمانعليه السلام :
الف - مرحوم محدّث قمى در كتاب منتهى الآمال به نقل از تحفة الزائر علامه مجلسى ومفاتيح النجاة سبزوارى مىنويسد: هركس حاجتى دارد، آنچه را كه ذكر مىشود در يك قطعه كاغذى بنويسد ودر ضريح يكى از ائمهعليه السلام بيندازد، يا كاغذ را ببندد ومهر كند وخاك پاكى را گِل سازد، وآن را در ميان گِل بگذارد ودر نهر يا چاه آب يا بركهاى بيندازد، با اين نيت كه انشاء اللّه به خدمت حضرت صاحب الزمان صلوات اللّه وسلامه عليه برسد، و آن بزرگوار عهدهدار برآورده شدن حاجت وى مىشود؛ عريضه اينچنين نوشته مىشود:
?بسم اللّه الرحمن الرحيم?
?كتبت يا مولاى صلوات اللّه عليك مستغيثا وشكوتُ ما نزل بي مستجيرا باللّه عزّوجلّ ثمّ بِك من أمرٍ قد دهمني واشغلَ قلبي وأطال فكري وسلبني بعض لُبّي وغيّر خطير نعمة اللّه عندي واسلمني عند تخيّل وروده الخليل وتبرء منّي عند ترائي إقباله إليّ الحميم وعجزتْ عن دفاعه حيلتي وخانني في تحمله صبري وقوّتي فلجأت فيه إليك وتوكلت في المسألةِ للّه جلّ ثناؤه عليه وعليك في دفاعه عنّي علما بمكانك من اللّه ربّ العالمين، وليّ التدبير ومالك الاُمور واثقا بك في المسارعة في الشفاعة إليه جلّ ثنائه في امري متيقّنا لإجابته تبارك وتعالى إياك باعطائي سؤلي وأنت يامولاي جدير بتحقيق ظنّي وتصديق أملي فيك في أمر كذا وكذا (وبه جاى كذا وكذا حاجات خود را ذكر نمايد) فيما لا طاقة لي بحمله ولاصبر لي عليه وان كنت مستحقا له ولاضعافه بقبيح افعالي وتفريطي في الواجبات التي للّه عزّوجلّ فأغثني يامولاي صلوات اللّه عليك عند اللّهف وقدّم المسألة للّه عزّوجلّ في أمري قبل حلول التلف وشماتة الأعداء فبك بسطت النعمة عليّ وأسئل اللّه جلّ جلاله لي نصرا عزيزا وفتحا قريبا فيه بلوغ الآمال وخير المبادي وخواتيم الأعمال والأمن من المخاوفِ كلّها في كل حال إنّه جلّ ثنائه لما يشاء فعّال وهو حسبي ونعم الوكيل في المبدء والمآل?.
آنگاه در كنار نهر يا چاه يا بركه آب بايستد ويكى از وكلاى آن حضرت در دوره غيبت صغرى را در نظر بياورد (عثمان بن سعيد عمروى، يا پسر او محمد بن عثمان، ياحسين بن روح يا على بن محمد سمرى) و با نام او را بخواند:
?يا فلان بن فلان - مثلا عثمان بن سعيد سپس اين چنين ادامه دهد:- سلام عليك أشهد أنّ وفاتك في سبيل اللّه وأنّك حيٌّ عند اللّه مرزوق وقد خاطبتك في حياتك التي لك عند اللّه عزّوجلّ وهذه رقعتي وحاجتي الى مولانا عليه السلام فسلّمها إليه وأنت الثقة الأمين?.
سپس نوشته را در همان نهر يا چاه يا بركه آب بيندازد، انشاء اللّه حاجت او برآورده خواهد شد
ب - و همچنين در اين زمينه مرحوم محدّث نورى در كتاب نجم الثاقب عريضهاى را خطاب به امام زمانعليه السلام از كتاب سعادات به اين صورت نقل كرده است.
?بسم اللّه الرحمن الرحيم?
توسّلت إليك يا أبا القاسم محمد بن الحسن بن علي بن محمد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب النبأ العظيم والصراط المستقيم وعصمة اللاجين بأمّك سيّدة نساء العالمين وبآبائك الطاهرين وبامّهاتك الطاهرات، بي-س والقرآن الحكيم والجبروت العظيم وحقيقة الإيمان ونور النور وكتاب مسطور ان تكون سفيري إلى اللّه تعالى في الحاجة... (بعد حاجت خود را مىنويسد) و اين نوشته را در مقدارى گِل پاك گذاشته و آن را در آب جارى مىاندازد و در همان حال يكى از نواب اربعه را صدا كرده مىگويد: يا عثمان بن سعيد ويا محمد بن عثمانو... اوصلا قصّتي الى صاحب الزمان صلوات اللّه عليه
ج - در كتاب دعاى بحارالانوار مرحوم علامه مجلسى، عريضه ديگرى از كتاب مصباح شيخ ابوجعفر طوسى؛ با اين عبارت آمده است:
بسم اللّه الرحمن الرحيم
?الى اللّه سبحانه وتقدّست اسماؤه، ربّ الأرباب وقاصم الجبابرة العظام، عالم الغيب، كاشف الضرّ، الذي سبق في علمه ما كان وما يكون، من عبده الذليل المسكين، الذي انقطعت به الاسباب، طال عليه العذاب، وهجرة الأهل، وباينه الصدّيق الحميم، فبقى مرتهنا بذنبه، قد أوبقه جرمه، وطلب النجاة فلم يجد ملجأً ولا ملتجأً غير القادر على حلّ العقد ومؤبّد الأبد، ففزعي إليه واعتمادي عليه ولا لجأ ولا ملتجأ إلاّ إليه.
اللّهم إنّي أسألك بعلمك الماضي، وبنورك العظيم، وبوجهك الكريم، وبحجّتك البالغة أن تصلّي على محمد وعلى آل محمّد وان تأخذ بيدي وتجعلني ممن تقبل دعوته وتقيل عثرته وتكشف كربته وتزيل ترحته، وتجعل له من امره فرجا ومخرجا وتردّ عنّي بأس هذا الظالم الغاشم وبأس الناس ياربّ الملائكة والناس، حسبي أنت وكفى من أنت حسبه، يا كاشف الاُمور العظام فإنّه لاحول ولاقوّة إلاّ بك?.متن اين استغاثه به درگاه خداوند تبارك وتعالى را به همراه عريضهاى كه خطاب به حضرت امام زمانعليه السلام با اين عبارات نقل شده است:
بسم اللّه الرحمن الرحيم
?توسلت بحجة اللّه الخلف الصالح، محمّد بن الحسن بن علي بن محمّد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن ابي طالب النبأ العظيم والصراط المستقيم والحبل المتين عصمة الملجأ وقسيم الجنة والنّار أتوسّل إليك بآبائك الطاهرين الخيّرين المنتجبين واُمّهاتك الطاهرات الباقيات الصالحات الذين ذكرهم اللّه في كتابه فقال عزّ من قائل الباقيات الصالحات وبجدّك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وخليله وحبيبه وخيرته من خلقه أن تكون وسيلتي الى اللّه عزّوجلّ في كشف ضُرّي وحلّ عقدي وفرّج حسرتي وكشف بليّتي وتنفيس نزحتي وبكهيعص وبيس والقرآن الحكيم وبالكلمة الطيّبة وبمجاري القرآن وبمستقر الرحمة وبجبروت العظمة وباللوح المحفوظ وبحقيقة الإيمان وقوام البرهان وبنور النور وبمعدن النور والحجاب المستور والبيت المعمور وبالسبع المثاني والقرآن العظيم وفرائض الاحكام والمكلّم بالعبرانيّ والمترجم باليوناني والمناجي السرياني وما دار في الخطرات وما لم يحط به لالظّنون من علمك المخزون وبسترك المصون والتوراة والانجيل والزبور ياذا الجلال والاكرام صلّ على محمد وآله وخذ بيدي وفرج عنّي بأنوارك واقسامك وكلماتك البالغة إنّك جواد كريم وحسبنا اللّه ونعم الوكيل ولاحول ولاقوّة إلاّ باللّه العليّ العظيم وصلواته وسلامه على صفوته من ربيّته محمّد وذرّيته?.
و آنگاه رقعه استغاثه را با بوى خوش معطر مىسازد و در ميان رقعه، عريضه امام زمانعليه السلام را قرار داده و هر دو را در داخل گِل پاك مىگذارد. سپس دو ركعت نماز مىخواند و بعد، آن را به درون چاه آب يا نهر جارى مىاندازد و بهتر است كه اين كار در شب جمعه انجام گيرد. ضمنا وقتى كه عريضه را در چاه يا نهر آب انداخت بلافاصله اين دعا را بخواند:
?اللّهم إنّي اسألك بالقدرة التي لحظت بها البحر العجاج فأزبد وهاج ورماج وكان كالليل الداجّ طوعا لأمرك وخوفا من سطوتك فانتق اُجاجه وابتلق منهاحه وسجت جزائره وقدست جواهره تناديك حيتانه باختلاف لغاتها الهنا وسيدنا ما الذي نزل بنا وما الذي حلّ ببحرنا فقلت لها اسكني سأسكنك مليّا واجاور بكِ عبدا زكيّا فسكن وسبّح و وعد بضمائر المنح فلمّا نزل به ابن متّى بما ألمّ الظنون فلمّا صار في فيها سبّح في امعائها فبكت الجبال عليه تلهّفا واشفقت عليه الأرض تأسّفا فيونس في جوفه كموسى في تابوته لأمرك طائع ولوجهك ساجد خاضع فلمّا أحببت أن تقيه القيته بشاطىء البحر شلوا لاتنظر عيناه ولاتبطش يداه ولاتركض رجلاه وانبتّ منّةً منك عليه شجرةٌ من يقطين وأجريت له فراتا من معين فلمّا استغفر وتاب خرقت له الى الجنة بابا إنّك أنت الوهاب. وتذكر الائمة واحدا واحدا. سپس همه اسامى دوازده امامعليهم السّلام رإ ذكر مىكند.
رنسانس؛ و احكام و آداب دينى!
متأسفانه مسأله عريضه نويسى كه از جمله روشهاى خاصّ توسل و ايجاد ارتباط با فيض الهى است، همانند خيلى از برنامههاى ديگر دينى، تحت تأثير شرايط نامناسب تمدّن جديد و دست آوردهاى آن ويا ديدگاههاى غلطى كه در نتيجه سيطره تفكر دين ستيزانه و يا دين گريزانه غربى به وجود آمده است، به فراموشى سپرده شده و يا حداقل كم رنگ گشته است.
توضيح آن كه به موازات نهضت رنسانس در غرب وايجاد تحوّل در علوم تجربى وصنايع، عليرغم دست آوردهاى مثبتى كه اين كار در پى داشت، اما به جهت آنكه اين نهضت از يك جهان بينى واقع بينانه برخوردار نبود، لذا در ارائه يك تصوير وطرح صحيح در مورد پديدههاى جهان به ويژه انسان و چگونگى رابطه آن با ساير پديدهها ناتوان ماند كه اين امر معضلات ومشكلات بسيار پيچيدهاى را ايجاد نمود، كه به اختصار به بعض آنها اشاره مىشود:
الف: سلب آسايش وامنيت:
يكى از مهمترين اميدهاى بشر در سدههاى اخير، آن بود كه در نتيجه پيشرفت علم و صنعت، انسان به يك زندگى راحت و عارى از فقر دست يابد واز آن به بعد بيشتر اوقات خود را صرف ارتقاء سطح بينش و تفكّر و رسيدگى به ابعاد روحى و معنوى خويش نمايد. امّا عليرغم حصول پيشرفتهاى بسيار عظيم در عرصههاى علوم و صنايع نه تنها اين آرزو به حقيقت نپيوست، بلكه به مرور زمان بر اثر آشكار شدن نواقص موجود در بنيانهاى فكرى و جهتگيرىهاى عملى تمدن جديد روز به روز فقر و بىعدالتى و ناامنى در جهان، گسترش يافت و حتى فرصت رسيدگى به طبيعىترين خواستهاى عاطفى و احساسى را از بين برد و در نهايت وقوع دو جنگ خانمان سوز جهانى، كه از دست آوردهاى بسيار تلخ دوره جديد محسوب مىشود خط بطلانى بر تمامى اميدها وآرزوهايى كه از تمدن جديد بود، كشيده شد.
ب: دين ستيزى:
از جمله ويژگىهاى تفكر حاكم بر نهضت رنسانس، دينستيزى آن است، اين امر تاحدّ زيادى ناشى از عملكرد غلط دستاندركاران كليسا بود. زيرا اولا: امور موهوم و خرافى را تحت عنوان اصول واحكام دينى بر مردم تحميل مىكردند وثانيا: جهت حفظ موقعيت پوشالى خود، با دست آوردهاى علوم به مخالفت مىپرداختند. اين نوع برخورد ارباب كليسا، در دراز مدّت سبب ايجاد بدبينى عمومى نسبت به دين واحكام دينى شد و بعدها متولّيان وضع جديد به اشتباه، همه اديان الهى را به مانند همان دينى كه كليسا مبلّغ آن بود تلقّى نمودند و در يك قضاوت نادرست با اصل دين و احكام دينى مخالفت كرده وآن را همانند افيون، عامل عقب ماندگى و بدبختى و مخالف علم و دانش قلمداد كردند و تا جايى كه مىتوانستند به تخريب و منزوى كردن آن پرداختند به گونهاى كه در نهايت تنها در حدّ يك رفتار و سليقه فردى امكان بروز ظهور به آن دادند و حقّ هرگونه دخالت در امور سياسى و اجتماعى را از دين سلب كردند به عبارت بهتر آن را تبديل به يك سلسله آداب فردى در محدوده ساختمان كليسا و... كردند. پرواضح است اين كار به اساس اخلاق و سلامتى روان و آرامش فكرى مردم خسارت جبران ناپذيرى را وارد ساخت كه وضعيت نابسامان اخلاقى و فرهنگى و ناامنى اجتماعى و همينطور شيوع روز افزون روحيه يأس و نااميدى و بروز انواع بيمارىهاى روانى و به دنبال آن بالا رفتن آمار خودكشى و قتل و جنايت در جوامع به اصطلاح صنعتى و پيشرفته امروز، مؤيّد اين مدعاست.
ج - پيدايش ابزارهاى غفلت وسرگرمى جديد:
يكى ديگر از دست آوردهاى تمدّن جديد، پيدايش ابزارهاى پيچيده رسانهاى است كه در آنِ واحد حداقل دو رسالت بسيار خطرناك را برعهده دارند: از يك طرف به ترويج و تحكيم ديدگاههاى تفكّر مادى جديد مىپردازند و از طرف ديگر به بهانه ايجاد سرگرمى، ضمن پركردن اوقات باقيمانده انسان، امكان هرگونه رسيدگى به نيازهاى روحى و روانى را از بين مىبرند و بر اساس يك سلسله نقشهها و برنامهريزىهاى دقيق، آنها را به سمت مسائلى مىكشانند كه امور دينى و معنوى را به كلى فراموش نمايند.
مجموعه اين امور كه متأسفانه امروزه تقريبا در تمامى جوامع، اعم از شرقى و غربى به شدّت در حال گسترش است، سبب پيدايش و رشد اين بينش غلط و نادرست شده است كه حلّ تمامى مشكلات انسان را در علوم تجربى و صنعت و تكنولوژى مىداند. در نتيجه كمكم در اغلب جوامع نسبت به مسائلى چون دعا و نيايش و توسل و ساير رهنمودهاى دينى و احكام و مقررات آن، نه تنها بى توجهى و بى تفاوتى نشان داده مىشود، بلكه با اكثر آداب واحكامِ حركت آفرين و حيات بخش آن و مخصوصا با آن قسمتهايى از تعاليم اديان كه مانع تحقق اهداف شوم غارتگران بيگانه مىشوند، توسط مزدوران داخلى استعمارگران و حكّام وابسته، با ترفندهاى گوناگون مقابله مىگردد كه اين امر در دراز مدّت كيان و استقلال همه جانبه تمام جوامع دينى را با خطر روبرو مىسازد.
با اين همه، پيروان صديق و مخلص و شجاع اديان الهى در سختترين شرايط هم حاضر نشدند، كوچكترين مقررات دينى را ناديده بگيرند و با تحمّل سختترين مشكلات، همواره نسبت به حفظ واجراى ارزشهاى دينى با تمام وجود تلاش كردند. اين دسته از مردم اختصاص به گروه خاصى از جامعه نداشت و در ميان همه اقشار به اين قبيل افراد بر مىخوريم. وقتى سرگذشت و تاريخ زندگى اين گونه از شخصيتها را در جامعه اسلامىمورد مطالعه قرار مىدهيم به خوبى روشن مىشود كه اين افراد، همانطور كه در پايبندى به اصول اساسى اسلام و تلاش براى حاكميّت همه جانبه ارزشهاى دين متحمل زحمات فراوانى شدهاند، به همان نسبت نيز در راستاى عمل به آداب و مقررات و وظايف فردى و رهنمودهاى فرعى اسلام نيز سعى و تلاش نمودهاند. اين افراد اگر در موردى از خود تعلّل و مقاومتى نشان دادهاند، به خاطر تحقيق و دقت در شناخت هر چه بيشتر امور بوده است. لذا پس از تحصيل معرفت، به دور از هر گونه رفتارهاى روشن فكر مآبانه و بهانه تراشىهاى بى مورد در مقابل آن حقيقت، كمال خضوع و فروتنى را از خود نشان دادهاند.
در هر حال وقتى انسان تاريخ علماى جامعه اسلامى را مطالعه مىكند، به حكايتهاى زيادى درباره ?عريضه نويسى? بر مىخورد، كه آنها در موارد مختلفى با هدف توسل به ائمه اطهارعليهم السّلام به ويژه استمداد از حضرت بقية اللّه الاعظمعليه السلام به اين كار اقدام مىنمودهاند و از اين طريق به بركت عنايتهاى خاص اهل بيتعليهم السّلام بسيارى از مشكلات فردى و اجتماعى افراد و جامعه اسلامى برطرف مىشد.
در اينجا چند نمونه از اين حكايات، به نحو اختصار بيان مىشود، بدان اميد كه اين كار سبب آشنايى بيشتر با يكى ديگر از ابعاد وجودى ائمه معصومينعليهم السّلام شده وبيش از پيش زمينه را براى ايمان به امدادهاى غيبى فراهم سازد.
حكايات عريضه نويسى
1- حكايت ميرزا محمّد حسين نائينى
مرحوم محدّث نورى در كتاب نجم الثاقب از قول عالم فاضل محمدحسين نائينى اصفهانى چنين نقل كرده است:
برادرم ميرزا محمد سعيد در سال (1285ق) از ناحيه پا، احساس درد شديدى كرد و به دنبال آن، حتى از راه رفتن عاجز شد. طبيبى به نام ميرزا احمد نائينى را براى درمان پاى برادرم آوردند. ابتدا معالجات او به ظاهر مؤثر واقع شد و ورم و چرك پا برطرف گشت، ولى چند روزى طول نكشيد كه زخمهاى زيادى علاوه بر پاها در ميان دو كتف او پيدا شد. درد و خونريزى آن زخمها، محمد سعيد را هر روز بيش از پيش ناتوان و ضعيف و لاغرتر مىساخت و معالجات طبيب جز افزايش درد و خونريزى و سرايت زخمها به قسمتهاى ديگر بدن نتيجه ديگرى در پى نداشت.
روزى خبر آوردند يك طبيب بسيار ماهرى به نام ميرزا يوسف در يكى از روستاى اطراف ساكن است كه در درمان بسيارى از مريضىهاى صعب العلاج مهارت زيادى از خود نشان داده است. پدرم كسانى را فرستاد تا او را براى درمان برادرم بياورند. وقتى او به طور كامل برادرم را معاينه كرد، مدتى ساكت شد و به فكر فرو رفت، يادم هست در يك فرصتى كه پدرم از اطاق بيرون رفته بود، به گونهاى كه من متوجه حرفهاى آنها نشوم مطالبى را به يكى از دايىهايم كه با ما زندگى مىكرد گفت. فهميدم كه طبيب از درمان برادرم مأيوس شده است و به دايىام مىگويد: هر چه زحمت كشيده شود بى فايده است. منتهى دايىام تلاش مىكرد تا طبيب با پدرم به گونهاى موضوع را مطرح كند كه باعث ناراحتى او نشود.
وقتى پدرم جهت اطلاع از نتايج معاينات دكتر دوباره به اتاق برگشت، ميرزا يوسف به پدرم گفت: من اول فلان مقدار پول (كه مبلغ بسيار زيادى بود) مىگيرم، آن وقت معالجه را شروع مىكنم. كاملا معلوم بود كه هدف او از چنين پيشنهادى منصرف كردن پدرم از قبول معالجه بود. چون نه تنها براى پدرم بلكه براى خيلىها در آن زمان و شرايط تهيه چنان پولى غير ممكن بود.
لذا پس از بحثهاى زياد، پدرم گفت: براى من امكان تهيه اين پول مقدور نيست. در نتيجه طبيب هم از اين فرصت استفاده كرده فورا منزل ما را ترك نمود.
بعد معلوم شد كه والدينم همان موقع متوجه شده بودند كه طبيب از درمان برادرم مأيوس شده و درخواست آن پول كلان، بهانهاى بيش نبوده است.
من يك دايى ديگر به نام ميرزا ابوطالب داشتم كه زهد و تقواى او زبان زد مردم بود، همه مردم آن محل به دعاهاى او اعتقاد داشتند و در گرفتارىها ومشكلات به او مراجعه مىكردند، او هرگاه عريضه به حضرت بقيةاللّهعليه السلام مىنوشت ونتايجى به دست مىآمد. وقتى مادرم متوجه بسته بودن همه راههاى عادى ومعمولى درمان برادرم شد، به نزد دايى ابوطالب رفت واز او خواهش كرد تا براى شفاى محمد سعيد عريضهاى بنويسد.
عصر روز جمعهاى بود كه دايىام عريضه را نوشت. مادرم آن را از او تحويل گرفت و همان موقع به همراه برادرم كنار چاهى كه در بيرون روستا بود رفتند و در حالى كه به شدّت گريه مىكردند، عريضه را در چاه انداختند و به خانه برگشتند. چند روزى از اين ماجرا نگذشته بود كه من در خواب ديدم سه نفر سواره با همان اوصافى كه در حكايت تشرّف اسماعيل هرقلى نقل شده است از صحرا به طرف خانه ما مىآيند. وقتى آنها را ديدم يك مرتبه به ياد جريان اسماعيل هرقلى افتادم و با خودم گفتم: آن سوار اولى حتما خود حضرت حجّتعليه السلام هستند كه آمدهاند برادرم محمّد سعيد را شفا دهند.
وقتى آن سه نفر به نزديكى خانه ما رسيدند، همگى از اسب پياده شدند و درست به همان اطاقى كه برادرم در آن خوابيده بود داخل شدند. همان كسى را كه من فكر مىكردم خود حضرتعليه السلام هستند نزديك برادرم رفتند و نيزهاى را كه در دست داشتند روى كتف ?محمد سعيد? گذاشتند و فرمودند: بلند شو، دائيت از سفر آمده است و پشت در منتظر است.
من در آن حال متوجّه شدم كه منظور آن حضرت، دايى علىاكبرم است كه خيلى وقت پيش به سفر تجارت رفته است و اتفاقا به خاطر تأخير كردن، همه خانواده نگرانش بودند.
محمد سعيد اطاعت امر كرد و در نهايت سلامتى از جاى خود برخاست و با عجله به سوى در رفت تا از دايى على اكبر استقبال كند.
در اين لحظه از خواب بيدار شدم و درست به اطراف نگاه كردم متوجه شدم كه صبح شده است ولى هيچ يك از اهل خانه براى نماز صبح بيدار نشدهاند. بلافاصله ياد خوابى كه ديده بودم افتادم و با خوشحالى خودم را به نزديك برادرم رساندم و او را بيدار كردم و به او گفتم: محمد سعيد! محمد سعيد! بلندشو آقا امام زمانعليه السلام تو را شفا دادند.
سپس بدون معطلى او را گرفتم و از زمين بلندش كردم.
در اثر سر و صداى من مادرم از خواب بيدار شد، وقتى ديد كه محمد سعيد را بيدار كردهام، با ناراحتى گفت: او به خاطر دردى كه داشت از سر شب نتوانسته بود بخوابد، تازه از شدّت دردش مقدارى كم شده بود، چرا بيدارش كردى؟!
گفتم: مادر! امامعليه السلام محمد سعيد را شفا دادند.
مادرم از جاى خود برخاست و با عجله خود را به ما رساند و گفت: تو چه گفتى؟
خواستم تا حرفم را تكرار كنم، كه ديدم محمد سعيد شروع به راه رفتن كرد، و مثل اينكه اصلا هيچگونه ناراحتى نداشته است. مادرم از خوشحالى با صداى بلند شروع به گريه كردن نمود و همه اهل خانه بإ صداى او از خواب بيدار شدند و به دنبال آن طولى نكشيد همه اهالى روستا از اتفاقى كه افتاده بود باخبر شدند و با عجله خودشان را براى ديدن محمد سعيد به خانه ما مىرساندند.
بحمد للّه امام زمانعليه السلام به عريضه وتوسل مادرم عنايت كرد و از آن به بعد در بدن برادرم اثرى از آن مريضى ديده نشد. و چند روز بعد هم دايى على اكبر با سلامتى از سفر برگشت و خوشحالى خانواده ما به لطف حضرت حجة بن الحسنعليه السلام كاملتر شد.
2ـ حكايت سيد محمد جبل عاملي
مرحوم نورى مىنويسد: عالم متّقى مرحوم سيد محمد جبل عاملى از اهالى قريه جب شليت، از ترس حاكمان ستم پيشه و ظالم آن منطقه، كه قصد داشتند سيد را وادار كنند به نيروهاى نظامى آنها بپيوندد، بطور مخفيانه با دست خالى از جبل عامل خارج مىشود و پس از تحمّل سختىها، خود را به نجف اشرف مىرساند و مجاور حرم حضرت اميرالمؤمنين علىعليه السلام زندگى ساده و فقيرانهاى را شروع مىكند. شرايط آن زمان به گونهاى بوده است كه تقريبا اكثر مردم حتى در تأمين مايحتاج روزانه خود دچار مشكل بودهاند، وقتى وضع عامه مردم چنان باشد بديهى است كه امثال سيد محمّد كه با دست خالى مجبور به ترك وطن مىشوند و در عين حال به جهت عفيف و با حيا بودن راضى نمىشوند كه كسى متوجّه تنگ دستى آنها گردد مجبورند فشارهاى زيادترى را متحمل گردند. در چنين شرايطى گاهى به خاطر فقر و غربت، سيّد محمّد مجبور بود چندين روز متوالى را گرسنه بماند و حتى نتواند مختصر خوراكى را براى خوردن تهيه نمايد، بر اثر تكرار اين وضع سيّد هر چه فكر مىكند هيچ راهى به نظرش نمىرسد. ناگهان به ذهنش خطور مىكند كه عريضهاى به حضرت حجة بن الحسن المهدىعليه السلام بنويسد و از آن حضرت درخواست كمك و حلّ مشكل نمايد. در موقع نوشتن عريضه بنا را بر اين مىگذارد كه چهل روز تمام، اعمال و رفتار خود را به گونهاى كنترل كند كه كوچكترين خلاف شرعى را مرتكب نشود، تا به واسطه اين كار مورد عنايت امام زمانعليه السلام قرار گيرد.
ضمنا عهد مىكند درخواست خود را هر روز صبح روى كاغذى بنويسد و قبل از طلوع آفتاب بدون آن كه كسى متوجه شود، به خارج شهر برود طبق دستورى كه در عريضهنويسى وارد شده است آن را در آب جارى يا چاهى بيندازد.
سيّد اين كار را بدون وقفه سى و نه روز انجام مىدهد منتهى در روز آخر وقتى نتيجهاى نمىبيند با ناراحتى خاصّى بر مىگردد. در وسط راه متوجه مىشود كه كسى از پشت سر مىآيد. وقتى سيّد بر مىگردد و به پشت سر خود نگاه مىكند مىبيند يك مرد عربى در چند قدمى او مىآيد. وقتى به سيد نزديكتر مىشود سلام مىكند و پس از احوالپرسى مختصر، از سيّد سؤال مىكند: سيّد محمّد! مگر چه مشكلى دارى كه سى و نه روز تمام قبل از طلوع آفتاب خود را به اينجا مىرسانى و عريضهاى را كه همراه مىآورى به آب مىاندازى و سپس بر مىگردى؟ آيا فكر مىكنى كه امام تو از حاجت و مشكل تو اطلاعى ندارد؟!
سيد محمّد مىگويد: من در حالى كه از حرفهاى آن عرب جوان تعجب كرده بودم با خود گفتم: اين آقا كيست كه مرا با اسم شناخت؟ در حالى كه من تاكنون او را در جايى نديدهام.
ثانيا: او با من به لهجه جبل عاملى صحبت مىكند، و حال آنكه ازاهالى جبل عامل كسى اينگونه لباس نمىپوشد و قطعا او از جبل عاملىهاى ساكن نجف هم نيست چون من همه آنها را مىشناسم.
ثالثا: من در طى اين سى و نه روز كه صبح زود از شهر خارج مىشدم، همواره مواظب بودم كه كسى متوجه من نشود، پس اين آقا چگونه خبر دار شده است كه سى و نه روز است من اين كار را تكرار مىكنم؟!
همينطور كه با آن مرد عرب به طرف شهر مىآمديم من به اين مطالب فكر مىكردم، ناگهان با خودم گفتم: يعنى ممكن است كه من اين توفيق را پيدا كرده و به زيارت حضرت ولى عصرعليه السلام نائل آيم؟!
از آنجايى كه قبلا درباره اوصاف وشمايل آن حضرت چيزهايى شنيده بودم، تصميم گرفتم ببينم آيا از آن نشانهها در اين عرب جوان اثرى وجود دارد يا نه؟ اين بود كه در صدد برآمدم تا با او مصافحه كنم، لذا دستم را به طرف او دراز كردم ومتقابلا آن جوان هم دست مباركش را پيش آورد، وقتى باهم مصافحه كرديم، مطمئن شدم كه او همان عزيزى است كه همه مشتاق زيارتش هستند، بلافاصله آماده شدم تا دست مباركش را ببوسم سپس خود را به روى قدمهاى مباركش بيندارم ولى وقتى با تمام وجود خم شدم تا لبهاى خود را به دست مباركشان برسانم، بلافاصله ناپديد شد و مرا در حسرت ديدار دوبارهاش گذاشت و گر چه بعدها آن مشكل فقر از من برطرف شد، ولى هيچ وقت حسرت ديدارى دوباره، به پايان نرسيد.
3- دو حكايت از آية اللّه سيد كاظم قزوينى
يكى از فضلاى حوزه علميه قم مىگويد در آخر ماه شوال (1411ه?.ق ) به خدمت آية اللّه سيد كاظم قزوينى؛ رسيدم واز ايشان درباره توجهات وعنايات امام زمانعليه السلام در دوره غيبت سؤال كردم، ايشان دو حكايت در مورد عريضهنويسى را كه براى خودشان پيش آمده بود متذكر شدند، كه در اينجا با كمى تصرّف وتلخيص آن دو حكايت را مىآوريم:
حكايت اول:
آية اللّه قزوينى در حالى كه معلوم بود از يادآورى آن جريان بسيار متأثر شده بودند فرمودند: در سال 1392ه .ق كه توفيق مجاورت حائر حسينىعليه السلام را داشتم، از طرف يكى از مراجع معظم، امر رسيدگى به امور شهريه طلاب به عهده من گذارده شد.
در يكى از ماهها كه شب اوّلش مصادف با شب جمعه بود، متوجّه شدم كه براى پرداخت شهريه طلاب پولى وجود ندارد و تقريبا حدود هزار دينار لازم بود تا شهريه طلاب پرداخته شود، به فكر افتادم كه اين پول را از كجا تهيه كنم؟ هرچه بررسى كردم، ديدم به هيچ وجه امكان تهيه آن مقدار پول در آن شرايط برايم ميسّر نيست و در ضمن از چنان پشتوانه واعتبارى هم برخوردار نبودم كه كسى آن پول را به من قرض بدهد. بعد از مدّتها فكر كردن به ياد امام زمانعليه السلام افتادم، عريضهاى به محضر مبارك حضرت ولىعصر -سلام اللّه عليه- به اين مضمون نوشتم:
?اگر داستان آية اللّه العظمى مرحوم سيد مهدى بحرالعلوم (سيد مهدى بحر العلوم) در مكّه معظمه صحت دارد عنايتى بفرماييد، اين پول را حواله كنيد تا بتوانيم مشكل طلاب را برطرف نماييم?. سپس در همان شب عريضه را در ضريح مقدّس اباعبداللّه الحسينعليه السلام انداختم.
صبح زود، بين الطلوعين بود كه ديدم كسى درِ منزل را مىزند، وقتى در را باز كردم، ديدم شخصى از تجّار معروف بغداد است؛ تعارف كرده او را وارد خانه نمودم و صبحانه را با هم خورديم، وقتى سفره صبحانه جمع شد، ايشان آماده خداحافظى گشت. خواستم كه او را بدرقه نمايم، او پولى را از جيب خود در آورده وبه من داد و گفت:
اين پول را هر كجا كه لازم مىدانيد صرف كنيد.
من وقتى وضع را به اين منوال ديدم، حالت بسيار عجيبى به من دست داد، ولى بهر زحمتى كه بود خودم را كنترل كردم تا او از در خانه بيرون رفت. آنگاه بىاختيار در حالى كه اشك مجالم نمىداد خطاب به اميد عالميان عرض كردم:
?آقا جان! آن قدر بزرگوارى فرموديد كه نگذاشتيد حتى آفتاب طلوع كند؟?.
حكايت دوّم:
آيت اللّه قزوينى در اين زمينه باز فرمودند:
يك وقتى در استراليا بوديم و دوستى داشتيم به نام آقاى سيد قاسم جمعه كه وى نيز جهت معالجه فرزندش به آنجا آمده بود ودر يكى از بيمارستانهاى بسيار مجهّز و معروف شهر سيدنى او را بسترى كرده بود. يك روز سراسيمه وبسيار مضطرب به محل اقامت ما آمد. وقتى سبب ناراحتىاش را پرسيدم گفت: دكتر معالج فرزندم، وضع اورا وخيم توصيف مىكند، حالا نمىدانم چكار كنم، آيا او را به بيمارستان ديگرى منتقل كنم يا دنبال دكتر ديگرى بگردم؟ خلاصه ماندهام كه چه كنم!
به او گفتم: هيچ يك از اين كارهايى كه گفتى لازم نيست انجام دهى، فقط كارى را كه مىگويم سعى كن با اخلاص كامل و حضور قلب انجام دهى.
او در حالى كه از محكم صحبت كردن من تعجب كرده بود به من گفت: شما بفرمائيد چه بايد بكنم! قول مىدهم كوچكترين تخطّى از گفتههاى شما نداشته باشم، من حاضرم براى نجات پسرم هر كارى كه باشد انجام دهم.
گفتم: براى حضرت صاحب الزمانعليه السلام عريضهاى بنويس و بهبودى فرزندت را از آن حضرت درخواست كن.
گفت: چطور بايد عريضه بنويسم؟! شما تفصيل آن را بفرماييد تا من اين كار را انجام دهم.
به او گفتم: فرض كن همين حالا به تو اجازه داده شده است كه خدمت آن حضرت برسى و درخواست شفاى فرزندت را از آن حضرت بنمايى، به هر صورت كه خودت دوست دارى اين كار را انجام بده.
بعد خداحافظى كرد و از پيش ما رفت؛ ساعتى نگذشته بود كه ديدم برگشت و مطلبى را كه نوشته بود باخود آورد و آن را به من داد و گفت: ببينيد اين گونه نوشتن مناسب است؟
ديدم در آن عريضه با تعابير مختلفى صحت و سلامتى دوباره فرزندش را درخواست نموده است و از جمله نوشته بود: آقا جان شما را قسم مىدهم به لباسهاى عمهات زينب عليها السلام در اين ديار غربت اميد مرا نا اميد مكن، پسرم را شفا بده، راضى نباش كه تنها ودست خالى به وطن برگردم و...
وقتى مطالب عريضه او را خواندم، در دلم خطاب به امام زمانعليه السلام عرض كردم: آقا جان از در خانه شما هيچكس دست خالى برنگشته و برنمىگردد، اين مؤمن را هم كه اميدش از همه جا قطع است واينگونه به عنايت شما اميدوار شده است نااميد نفرمائيد.
بعد به او گفتم: متن عريضه هيچ ايرادى ندارد، انشاءاللّه آقا عنايتشان شامل حال شما مىشود وبا سلامتى كامل به همراه فرزندت پيش خانواده بر مىگردى.
يادم هست كه فرداى همان روز حدود ساعت هشت ونيم صبح بود كه از بيمارستان به ايشان زنگ زده بودند كه آزمايشات از رفع خطر و بهتر شدن حال مريض حكايت دارد. و بعد كه از سلامتى كامل او مطمئن شدند او را از بيمارستان مرخص كردند. به اين ترتيب حال آن پسر بچه عليرغم داشتن يك بيمارى صعب العلاج روز به روز بهتر شد واين در حالى بود كه اغلب پزشكانى كه او را معاينه كرده بودند ويا نتايج آزمايشاتش را ديده بودند، با ناباورى اين پيشامد را دنبال مىكردند. چون باتوجّه به تجربيات و معيارهاى عادى علمى، چنين پيشامدى به نظر آنها حد اقل در اين مرحله از معالجات غير ممكن بود.
به هر حال از آن تاريخ تا الآن كه جريانش را تعريف مىكنم، حدود پنج سال مىگذرد كه به لطف خدا و عنايت حضرت صاحب الزمانعليه السلام فرزند آقاى جمعه در كمال سلامتى وتندرستى به زندگى خود ادامه مىدهد و الحمدللّه اثرى هم از آن ناراحتى در ايشان وجود ندارد.
4- حكايت ورّام بن ابى فراس
سيّد بن طاووس نقل كرده است كه رشيد ابوالعبّاس واسطى روزى در راه سامرّا به من حكايت كرد: زمانى شيخ ورّام براساس حاجتى كه داشت، نامهاى را در كاظمين براى حضرت امام زمانعليه السلام نوشتند. وقتى با خبر شدند كه من قصد سفر به سامرّا را دارم فرمودند: اگر مقدورت هست اين نامه مرا هم با خود به سامرّا ببر و وقتى خواستى به سرداب مقدّس شرفياب شوى، اين نامه را بعد از آن كه همه مردم از آنجا بيرون آمدند در آنجا بگذار و صبح فرداى آن روز به آنجا مراجعه كن، اگر نامه مرا در آنجا نديدى، در اينباره به كسى چيزى نگو.
رشيد مىگويد:
وقتى من به سامرّا رسيدم بعد از زيارت حرم عسكريينعليهم السّلام عازم سرداب شدم و صبر كردم تا اواخر وقت فرا رسيد، وقتى آنجا كاملا خالى شد، تقريبا آخرين نفر من بودم كه هنگام خارج شدن از آنجا نامه ورّام را در همان محلّى كه خودشان سفارش كرده بودند قرار دادم و سپس بيرون آمدم؛ صبح تقريبا جلوتر از همه خودم را به آنجا رساندم، ولى اثرى از نامه نبود!!
بعد از چند روز وقتى به كاظمين برگشتم، سراغ ورّام را از آشنايان گرفتم. آنها گفتند: او به حلّه برگشت. از آن تاريخ مدّتى نگذشته بود كه سفر حلّه پيش آمد، در آنجا وقتى به ملاقات ورّام رفتم، او به من گفت: حاجتى را كه در آن عريضه به محضر مبارك حضرت بقيةاللّه الاعظمعليه السلام نوشته و درخواست برآورده شدنش را نموده بودم، به عنايت آن حضرت، همان وقت برآورده شد ودر نتيجه زودتر برگشتم.
5- حكايت ابراهيم شيرازى
از آقا ميرزا ابراهيم شيرازى حائرى نقل مىكنند كه ايشان گفتهاند: وقتى در شيراز بودم، حاجتهايى پيدا كردم كه فكرم را به خود مشغول مىساختند، هر چه فكر كردم، راه عادى و معمولى براى برآورده شدن آنها به ذهنم نرسيد، در نتيجه تصميم گرفتم تا عريضهاى به امام زمانعليه السلام بنويسم. به اين منظور عريضهاى را نوشتم و در آن همه درخواستهايم را مطرح نمودم كه از جمله آنها درخواست توفيق رفتن به كربلا و زيارت مرقد مطهّر اباعبداللّه عليه السلام بود.
يك روز نزديك غروب از شهر خارج شدم وعريضه را با آداب خاصّى كه دارد بعد از صدا زدن ?حسين بن روح? در استخرى انداختم و سريع به شهر برگشتم.
صبح براى درس كه خدمت استادم رسيدم، بعد از جمع شدن همه شاگردان، يك مرتبه سيّدى كه لباس خدّام حرم اباعبداللّهعليه السلام را در تن داشت به مجلس درس وارد شد و پس از سلام، نزد شيخ نشست. از آنجا كه او اولين بار بود كه در مجلس حاضر مىشد، توجه ديگران به او جلب شده بود. وقتى تعارفات معمولى به پايان رسيد، رو به من كرد و مرا به اسم صدا زد وگفت: فلانى ?انّ رقعتك قد سلّمت الى مولانا صاحب الزمانعليه السلام ? نامه تو به محضر مبارك امام زمانعليه السلام رسيد.
بعد جريان را اينگونه تعريف كرد كه شب در خواب ديدم حضرت سلمان؛ با جماعتى ايستادهاند وتعدادى نامه در خدمت ايشان است كه آنها را به افراد مىدهد. وقتى حضرت سلمان مرا ديد، صدايم زد وفرمود: پيش فلانى برو و به او بگو اين نامه تو است. و بعد آن را به من نشان داد. ديدم مهر امام زمانعليه السلام بر آن نامه خورده است.
از آنجا كه همدرسهاى من از هيچچيز خبر نداشتند به همديگر و به من نگاه كردند تا قضيه را به آنها بگويم. بعد من قضيه نامه نوشتن به محضر حضرت صاحب الزمانعليه السلام را گفتم و اضافه كردم كه من در اين باره نه با كسى حرف زدهام و نه كسى مرا در موقع انجام اين كار ديده است. نمىدانم اين آقا كيست و چگونه از اين مسأله خبر دارد!
دوستان همه گفتند: اين خواب حكايت از عنايت و توجّه آقا نسبت به خواستههاى تو دارد و حتما آنها به زودى بر آورده مىشوند.
بعد كه مجلس درس تمام شد، نه كسى آن آقا را ديد و نه تا به حال او را در شهر كسى ديده بود، خلاصه هيچكس او را نمىشناخت واز آن به بعد هم كسى ديگر او را نديد.
از اين واقعه چندى نگذشته بود كه همه درخواستهاى من برآورده شدند و حتى در همان ايّام، مقدمات سفر به كربلا به طور ناگهانى فراهم شد كه از آن زمان تا كنون در كربلا ساكن هستم.
6 - حكايت آية اللّه العظمى گلپايگانى؛
افراد زيادى از اعضاى دفتر وخانواده و همينطور علماى حوزه علميه قم در زمينه عريضه نويسى حضرت آيةاللّه العظمى گلپايگانى رحمه الله حكايتهايى را نقل كردهاند كه از جمله آنها حكايتى است كه حجة الاسلام و المسلمين آقاى ابطحى نقل مىكند:
در آخرين روزهاى جنگ تحميلى (عراق عليه ايران) كه موشك زدن و بمباران دشمن شدّت پيدا كرده بود و مردم به اطراف و روستاها پناه مىبردند، حضرت آية اللّه گلپايگانى از شنيدن وقايع ومشكلات شديدى كه براى مردم پيش آمده بود بسيار ناراحت بودند، لذا از روى علاقه واعتقادى كه به مسجد مقدس جمكران داشتند، با جمعى از علما و بزرگان به آن مسجد مشرّف شدند تا ضمن عرض ادب به ساحت مقدّس آقا امام زمانعليه السلام دعاى توسلى براى رفع اين گرفتاريها بنمايند.
حقير هم اين افتخار را داشتم كه همراه ايشان باشم. معظّم له عريضهاى را قبلا نوشته بودند و آن را به بنده دادند كه طبق دستورشان در ميان مقدارى گِل بگذارم و بعد از دعاى مخصوص، خطاب به جناب حسين بن روح در آب بيندازم. در حالى كه خود آيةاللّه العظمى گلپايگانى؛ و جمعى از علما حضور داشتند، در يك فضاى معنوى در حالى كه اغلب آنها گريه مىكردند و از امامعليه السلام درخواست مىكردند تا حاجت آقا را هرچه زودتر برآورده نمايد، عريضه را در آب انداختيم.
فرداى همان روز يكى از علماى صالح وباتقواى شناخته شده به منزل ما آمدند وفرمودند: من ديشب خوابى ديدم ولى معنى آن را هرچه فكر كردم نفهميدم، به همين خاطر تصميم گرفتم آن را با شما در ميان بگذارم و اگر چيزى به نظرتان رسيد بفرماييد.
وى گفت: در عالم رؤيا ديدم شخصى فرمود: به آقا بگوييد جواب شما را حضرت سه روز ديگر مىدهند. اين در حالى بود كه ايشان از مسأله عريضهنويسى آية اللّه العظمى گلپايگانى اصلا خبرى نداشتند. من به محض شنيدن اين مطلب از خوشحالى به گريه افتادم، با خود گفتم: همانطور كه حضرت آية اللّه بر من منّت نهادند كه عريضه را به آب بيندازم، همينطور حضرت صاحب الزمانعليه السلام اين عنايت را به من دارند كه اين مؤمن صالح را پيش من بفرستند تا جواب هم نخست به من داده شود و من آن را به آيةاللّه العظمى گلپايگانى برسانم.
بعد از آن كه جريان خواب آن عالم بزرگوار را به آية اللّه گلپايگانى عرض كردم، منتظر شديم تا ببينيم سه روز ديگر چه خبرى مىشود، درست روز سوّم بود كه از طرف عراق اعلام آتش بس يك طرفه شد و شعلههاى جنگ تحميلى كه ناخواسته توسط استكبار جهانى بر مردم ايران اسلامى تحميل شده بود با پيروزى ملّت بزرگ ايران رو به خاموشى نهاد.
7 - حكايت شيخ صدوق؛
شيخ طوسى؛ و ديگران روايت كردهاند كه محمدبن على بن الحسين بن موسى بن بابويه -كه قبر شريف در شهر رى است- نقل مىكند كه محمد بن على ابن اسود به من حكايت كرد: روزى پدرت (مرحوم على بن الحسين بن موسى بن بابويه) بعد از درگذشت محمد بن عثمان عمرى؛ -دومين نائب خاص امام زمانعليه السلام - عريضهاى به خدمت امامعليه السلام نوشت و آن را به حسين بن روح سوّمين نائب خاص امام عصرعليه السلام داد تا آن را به محضر مبارك حضرت بقيّةاللّهعليه السلام برساند. در آن عريضه از حضرت درخواست كرده بود كه از خداوند متعال بخواهند تا براى او فرزندى فقيه عطا نمايد -گويا علىبن الحسين چند سال بعد از ازدواج بچهدار نمىشد- پدرت نقل مىكرد: سه روز بعد، حسين بن روح به من فرمود:
حضرت امام زمانعليه السلام دعا فرمودند، شما از همسر فعلىات كه دخترعمويت هست بچهدار نخواهى شد، بلكه به زودى با يك كنيز ديلمى ازدواج مىكنى كه دو فرزند فقيه وعالم از او نصيب تو خواهد شد.
عين عبارت امامعليه السلام در جواب نامه على بن حسين چنين ذكر شده است:
?... قد دعونا اللّه لك بذلك وسترزق ولدين ذكرين خيّرين?
? ما در اين باره به درگاه خداوند دعا نموديم، به زودى خداوند دو فرزند پسر اهل خير به تو عنايت خواهد فرمود?.
مدتى از اين واقعه نگذشت كه خداوند دو پسر به على بن حسين عطا نمود، -يكى از آنها محمّد است كه آثار بسيار ارزشمندى از وى به جاى مانده كه از جمله آنهاست كتاب ?كمال الدين و تمام النعمة? در دو جلد، كه مجموعه مباحث اين كتاب به معارف امام زمانعليه السلام اختصاص دارد. مؤلف آن را با هدف تبيين ابعاد مختلف مسأله مهدويت وپاسخ به شبهات مخالفين ومعاندين به دستور خود حضرت صاحب الزمانعليه السلام به نگارش در آورده است و اثر ديگر اين فقيه بزرگوار كتاب بسيار ارزشمند فقهى ?من لايحضره الفقيه? است كه يكى از كتب اربعه شيعيان به حساب مىآيد و پسر دوّم ايشان حسين نام دارد كه محدثين بسيار زيادى از نسل او بوجود آمدند- در ادامه محمد بن على اسود مىگويد: من راجع به خودم نيز از آن حضرت اين مسئلت را داشتم تا خداوند به بركت دعاى آن حضرت پسرى براى من روزى فرمايد، كه بنا به مصالحى درخواست من اجابت نشد.
بعد شيخ صدوق نقل مىكنند: محمد بن على اسود هنگامى كه مىديد من به مجلس استادمان ابنوليد؛ رفت و آمد مىكنم ورغبت بيشترى به علم و كتب علمى دارم، مىفرمود: جاى شگفتى نيست كه تو چنين رغبت و شوقى در علم دارى، چرا كه تو به دعاى امام زمانعليه السلام به دنيا آمدهاى.
همينطور محقق شوشترى نقل مىكند كه شيخ صدوق همواره مىفرمود: من به دعاى صاحب الامر متولد شدهام، و به اين موضوع افتخار مىكرد.
در اينجا مناسب است به نكته ديگرى در زمينه منزلت پدر شيخ صدوق؛ در نزد امام يازدهمعليه السلام اشاره نمائيم: نقل شده است كه حضرت عسكرىعليه السلام نامهاى به على بن الحسين نوشتند و در آن نامه با اين عبارت به ايشان دعا كردند:
?... وجعل من صلبك اولادا صالحين...?
خداوند از نسل تو فرزندان شايستهاى قراردهد.
بر اين اساس مىتوان گفت: تولد فرزندان على بن الحسين به بركت دعاى دو امام يعنى حضرت امام حسن عسكرىعليه السلام و حضرت بقية اللّه الاعظمعليه السلام انجام يافته است.
8 - حكايت ابوالعباس كشمردى
از محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب شيبانى در كتاب مصباح الزائر نقل شده است كه روزى به همراه استادم ابو على محمّد بن همام بن سهيل كاتب، جهت ديدار با ابوالعباس به منزل ايشان رفته بوديم، در اثناى صحبت استادم ابو على كاتب از ابوالعباس درخواست نمود تا جريان نجات از اسارت خود را كه به بركت عريضه نويسى به حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام رخ داده بود براى ما تعريف كند.
ابوالعباس در پاسخ به اين درخواست چنين گفت: من و ابوالهيجا ابن حمدان جزو كسانى بوديم كه در دست نيروهاى ابوطاهر سليمانبن حسن اسير شديم، ولى ابوطاهر دوست من ابوهيجاء را خيلى اكرام مىكرد، او را در مجالس خود شركت مىداد و به او احترام فوق العادهاى قائل مىشد؛ لذا هر وقت ابوطاهر جلسهاى داشت ابوالهيجا هم در آن شركت مىكرد و در ضمن پس از بازگشت از اين مجالس، ما را از اوضاع بيرون واتفاقات آن با خبر مىساخت.
يك روز من به ابوالهيجا گفتم: حالا كه ابوطاهر به شما اين قدر ارادت دارد، در يك موقعيّت مناسبى وضع مرا هم براى او تعريف كن، شايد بتوانى زمينه نجات مرا از زندان و اسارت فراهم آورى.
ابوالهيجا گفت: اين كار را همين امشب انجام خواهم داد.
همان شب ابوالهيجا طبق معمول به مهمانى ابوطاهر رفت. من منتظر ماندم تا او برگردد، امّا وقتى ابوالهيجا برگشت، برخلاف هميشه بدون آنكه سرى به من بزند، به طرف زندان خود رفت. اين رفتار ابوالهيجا مرا نگران ساخت، به همين خاطر تصميم گرفتم تا پيش او بروم و جريان را بپرسم، همينكه به نزد او رسيدم، تا چشمش به من افتاد، شروع كرد به گريه كردن، در همان حال گريه به من گفت: ابوالعباس به خدا قسم آرزو مىكنم، اى كاش مريض مىشدم وتوانائى مطرح كردن مسأله آزادى تو را از ابوطاهر پيدا نمىكردم!
گفتم: چرا؟ مگر چه شده است؟!
او گفت: وقتى وضع تو را با ابو طاهر در ميان گذاشتم، ناگهان به شدّت عصبانى شد و قسم خورد كه فردا صبح زود گردن تو را خواهد زد.
من از شنيدن اين خبر به شدّت ناراحت شدم، و نمىدانستم كه در اين شرايط بايد چه كنم.
ابوالهيجا وقتى حال مرا دگرگون ديد، گفت: ابوالعباس! بخدا قسم هرچه از دستم بر مىآمد، تلاش كردم تا ابوطاهر را از اين تصميم منصرف كنم ولى او هيچگونه نرمشى از خود نشان نداد و هر قدر كه من التماس مىكردم، او بيشتر ناراحت مىشد و بيشتر تهديد مىكرد.
از آنجا كه ابوالهيجا فرد ديندار و مخلص و معتقد به ولايت بود، در ادامه به من گفت: برادرم ابوالعباس! من به هيچ وجه نمىخواستم از اين پيشامد، تو را باخبر سازم، ولى باخود گفتم: شايد يك وصيّت مهم شرعى و يا درخواست واجبى داشته باشى، اين بود كه برخلاف خواست قلبىام، اين مسأله را به تو گفتم. با اين همه به خدا توكل كن و محمد و آل محمدعليهم السّلام را واسطه قرار بده وحلّ اين مشكل را از پروردگار عالم به احترام اين بزرگواران درخواست كن.
بعد ابوالعباس گفت: به اين ترتيب در حالى كه از زندگى خودم مأيوس شده بودم از ابوالهيجا خداحافظى كرده و به زندان خودم برگشتم. ابتدا غسل كرده، سپس لباسى را به عنوان كفن پوشيدم و سپس رو به قبله نشسته، شروع به خواندن نماز و دعا و مناجات كردم و در ادامه پس از استغفار بدرگاه خداوند متعال تمام ائمه معصومينعليهم السّلام را واسطه قرار دادم و بيش از همه به حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام متوسل گشتم و از آن حضرت درخواست كردم تا اين مشكل را برطرف سازد. نيمه شب شد و وقت نماز شب فرا رسيد، در اين لحظات كه من هنوز با اميرالمؤمنينعليه السلام مناجات مىكردم، ناگهان در يك حالى كه تقريبا نه خواب بودم نه بيدار حضرت علىعليه السلام را ديدم و آن حضرت به من فرمودند:
اى پسر كشمرد! چه شده است كه تو را در اين حال ناراحتى و پريشانى مىبينيم؟
براى آن حضرت، جريان را تعريف كردم، در پاسخ به من فرمودند:
ناراحت نباش خداوند مشكل تو را برطرف مىسازد، عريضهاى را به اين ترتيب كه مىگويم بنويس:
بسم اللّه الرحمن الرحيم
?من العبد الذليل -بعد اسم خودت را مىنويسى- الى المولى الجليل الذي لا إله إلاّ هو الحىّغ القيّوم وسلام على آل يس، ومحمّد وعلي وفاطمة والحسن والحسين وعلي ومحمد وجعفر وموسى وعلي ومحمّد وعلي والحسن وحجّتك يارب على خلقك، اللّهم إنّي لمسلم وإنّي أشهد أنّك اللّه الهى، وإله الأولين والآخرين لا إله غيرك وأتوجه إليك بحقّ هذه الأسماء التي إذا دُعيت بها أجبتَ وإذا سُئلت بها أعطيتَ لمّا صلّيت عليهم وهوّنت عليّ خروجي وكنت لي قبل ذلك عياذا ومجيرا ممّن أراد أن يفرط عليّ أو يطغى?
سپس سوره ?يس? را قرائت كن و آنگاه هر حاجتى كه دارى، از خداوند متعال بخواه كه انشاء اللّه خداوند آن را برآورده مىسازد و غصههاى تو را برطرف مىنمايد.
سپس مولايم علىعليه السلام به من فرمود: عريضه خود را ميان مقدارى گِل پاك بگذار وآن را در دريا بينداز. عرض كردم: مولاى من در شرائطى كه من قرار دارم به دريا دسترسى ندارم، حضرت فرمودند: در اين صورت آن را در چاه آب يا آب جارى بينداز.
در ادامه ابوالعباس گفت: در اين لحظه از خواب بيدار شدم وهمان دستورات حضرت اميرعليه السلام را انجام دادم، با اين همه آن اضطراب و دل نگرانى باز باقى بود، تا اينكه صبح شد و آفتاب طلوع كرد، مأموران به سراغ من آمدند تا مرا نزد ابوطاهر ببرند. من يقين كردم كه آنها مرا براى اجراى فرمان ابوطاهر يعنى كشتن مىبرند، لحظاتى بعد مرا وارد مجلس ابوطاهر كردند. وقتى نگاه كردم، ديدم ابوطاهر در بالاى مجلس و رجال مملكتى و از جمله ابوالهيجا در اطراف او نشستهاند؛ در حالى كه از ديدن اين صحنه تعجب كرده بودم، وقتى چشم ابوطاهر به من افتاد، مرا به نزد خود فراخواند و همينكه به نزديك تخت او رسيدم، به من دستور داد تا بنشينم. آنگاه رو به من كرد وگفت: ما قصد داشتيم با تو همان گونه رفتار كنيم كه خودت شنيدهاى، ولى از اين تصميم منصرف گشتيم و اكنون شما مختار هستيد كه يا پيش ما بمانى و يا به نزد خانوادهات برگردى.
عرض كردم: در خدمت شما بودن مايه افتخار است، امّا مادر پيرى دارم كه رسيدگى به او بر عهده من است.
ابو طاهر گفت: هر كارى را كه خودت صلاح مىدانى انجام بده.
وقتى از مجلس او خارج شدم، ناگهان مرا صدا زد، وقتى برگشتم به من گفت: چه نسبتى با على بن ابىطالبعليه السلام دارى؟!
عرض كردم: نسبت خانوادگى ندارم، ولى از دوستداران و پيروان آن حضرت هستم.
ابوطاهر گفت: به ولايت على بن ابىطالبعليه السلام چنگ بزن و هرگز از آن جدا مشو. آن بزرگوار به ما دستور فرمودند: كه تو را آزاد نماييم و ما هم هرگز نمىتوانيم از دستور و فرامين آن حضرت سرپيچى كنيم.
سپس ابوطاهر مرا با نيكى و احسان به همراه تعدادى از سربازان خود به طرف وطنم رهسپار ساخت و بدين ترتيب به بركت توجهات خاصّ حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام از خطر حتمى مرگ نجات پيدا كردم.
9 - حكايت ابو عثمان سعيد بن بندقى
فردى به نام ابوالمفضل مىگويد: در سال (323ه?.ق) در شهر نصيبين در مجلس ابووائل داودبن حمدان حكايت عريضهنويسى ابوالعباسبن كشمرد را براى ديگران تعريف مىكردم، در آن مجلس فردى بود كه او را ابوعثمان سعيد بندقى شاعر مىناميدند، وقتى من حكايت ابوالعباس را براى حاضران نقل كردم ابوعثمان گفت:
در همان سالى كه ابوالعباس بن كشمرد را اسير كردند، من هم به حج رفته بودم، از قضا گروهى از حجّاج را هم در همان سال اسير كردند كه از جمله آنها خود من بودم. ما را به همان زندانى كه ابوالعباس در آن حبس بود، بردند. حبس و زندان ما بسيار طول كشيد، من چون مىتوانستم شعر بگويم قصيدهاى در مدح ابوطاهر سرودم وآن را به ابوالهيجا رساندم تا به ابوطاهر نشان دهد، بلكه موجبات آزادى يا راحتى من فراهم شود.
وقتى ابوالهيجا آن شعر را براى ابوطاهر خوانده بود، از آن تاريخ به بعد مرا بيشتر مراعات مىكردند و حتى اجازه بيرون رفتن از زندان هم براى انجام بعضى از كارها به من مىدادند.
در آن مدّت طولانى كه در زندان بودم، با ابوالعباس كشمرد هم آشنا شده بودم و با همديگر نشست و برخاست داشتيم. يك روز صبح قبل از طلوع آفتاب ابوالعباس كسى را به دنبال من فرستاده بود تا پيش او بروم، وقتى به حضورش رسيدم به من گفت: براى من كارى پيش آمده است كه فقط از تو بر مىآيد. گفتم: آن كار چيست؟ گفت: من عريضهاى نوشتهام كه بايد اين را در فلان جا به آب بيندازى، چون مأموران فقط به تو اجازه خارج شدن از زندان را مىدهند، پس لطف كن اين كار را برايم انجام بدهيد.
من عريضه را از ابوالعباس گرفتم و به محلى كه گفته بود رفتم، ولى قبل از آنكه طبق دستور او، سوره يس را بخوانيم و عريضه را در آب بيندازم، آن را باز كردم تا از مضمون آن با خبر شوم. وقتى آن را خواندم من هم در صدد برآمدم تا براى خودم هم يك عريضهاى بنويسم، امّا كاغذ و قلمى پيدا نكردم و تنها كارى كه به فكرم رسيد اين بود كه يك تكه چوبى را از زمين برداشته و در آب زدم و با رطوبت آن در كف دستم عريضهاى را نوشتم، آنگاه سوره يس را قرائت كردم، سپس كف دستم را كه در آن عريضهام را نوشته بودم، با آب شستم و سپس عريضه ابوالعباس را به صورت اولش پيچيده و در گِل نهادم و پس از خواندن سوره يس، در آب انداختم و از آنجا به زندان برگشتم.
وقتى به زندان رسيدم مقدارى از طلوع آفتاب گذشته بود، كمى بعد از آن فرستادهاى از طرف ابوطاهر به زندان آمد و مرا احضار كرد و من به همراه او پيش ابوطاهر رفتم. وقتى چشم ابوطاهر به من افتاد خطاب به من گفت:
در دلم افتاده است كه به تو نيكى كنم، لذا دستور دادهام تو را از زندان آزاد كنند، آيا دوستدارى نزد خانوادهات از طريق دريا برگردى يا مسافرت در خشكى را دوست دارى؟
ابوعثمان در ادامه گفت: باخودم گفتم اگر بگويم دوست دارم در خشكى مسافرت كنم، شايد ابوطاهر پس از ساعتى از كار خود پشيمان شود و دستور بازگشت مرا صادر كند، ولى اگر از طريق دريا بروم نمىتواند مرا برگرداند، به همين خاطر به ايشان گفتم: سرور من! سفر دريايى را بيشتر دوست دارم.
ابوطاهر دستور داد تا براى من زاد و توشهاى تهيه كردند و از طريق دريا عازم بصره شدم. سه روز بعد از آنكه به بصره رسيدم در مجلسى كه علماى زيادى هم در آن حضور داشتند شركت كرده بودم كه ناگهان ديدم يك موكب با جلال وعظمت به طرف بصره مىآيد و چون نزديك شدند، ديدم اين موكب متعلق به ابوالعباس كشمرد است كه به همراه گروهى سواره در كمال احترام به بصره وارد مىشوند وامير بصره هم به استقبال ايشان از شهر خارج شده است.
وقتى ابوالعباس به محلى كه ما در آن بوديم رسيد به نزد او رفتم، او وقتى مرا ديد، از مركب خود پياده شد و روبروى من قرار گرفت، پس از آنكه با دقّت و تعجّب مرا نگاه كرد گفت: اى جوان! چكار كردى كه تو را از زندان آزاد كردند؟!
ابوعثمان مىگويد: همه آنچه را كه اتفاق افتاده بود براى ابوالعباس تعريف كردم.
ابوالعباس در حالى كه متأثر شده بود، خطاب به من گفت: من و تو آزاد شدههاى اميرالمؤمنينعليه السلام هستيم.
عرض كردم: آرى چنين است كه مىفرماييد.
سپس ابوالعباس به خانهاى كه از قبل برايش آماده شده بود رهسپار شد و در آنجا فرود آمد. امير بصره براى او انواع هدايا ولباسها و... فرستاد و با عزّت تمام از او پذيرايى كرد.
وقتى چند روزى از اين واقعه گذشت، و ابوالعباس كاملا در محلّ خود مستقر شد، كسى را به دنبال من فرستاد و من به خدمت او رسيدم و چند روزى مهمانش بودم، او با نهايت احترام از من پذيرايى كرد.
وقتى ابووائل اين حكايت را شنيد در حالىكه بسيار متعجب شده بود رو به من كرد وگفت: اى ابا مفضل! سخنان ابوعثمان دلالت بر درست بودن حكايتى كه از ابوالعباس نقل كردى دارد و جاى شكّى در آن نيست.
در ادامه ابومفضل محمد بن عبداللّه بن بهلول بن همامبن مطلب شيبانى اضافه مىكند: اين عريضه (كه متن آن در حكايت ابوالعباس ذكر شد) در بين اصحاب ما معروف است و به آن اعتقاد زيادى دارند و در كارهاى سخت و مهم به آن عمل مىكنند و اين حكايت را افراد زيادى به طرق مختلفى بيان كردهاند كه من در اينجا آنچه را كه خودم شنيده بودم نقل كردم.
10 - چند حكايت از آية اللَّه صافى گلپايگانى (مدظله العالى)
روزى خدمت حضرت آية اللَّه صافى گلپايگانى در منزلشان به همراه چندتن از دوستان رسيديم، معظم له در ضمن مطالب مختلفى كه بيان فرمودند، جريان چند عريضه را مورد اشاره قرار دادند كه در اينجا به نحو اختصار آنها را ذكر مىكنيم:
الف: زمانى پدرم به يك سر درد بسيار سختى مبتلا مىشوند، و هر چه معالجه مىكنند نتيجهاى حاصل نمىشود، حتى به اقوامى كه در تهران ساكن بودند اين جريان را مىنويسند، آنها هم براى درمان اقداماتى انجام مىدهند ولى باز نتيجهاى به دست نمىآيد. يك روز به قدرى اين سردرد شدّت پيدا مىكند كه پدرم را به كلّى از كار مىاندازد. والده كه اهل دعا و توسّل بود به ايشان مىگويند: شما يك عريضهاى بنويسيد و در چاه مسجد بيندازيد، بلكه انشاءاللّه عنايتى بشود و اين ناراحتى برطرف گردد. (لازم به ذكر است كه درست روبروى منزل ما مسجدى بود كه چاهى داشت مردم در گرفتارىها عريضه مىنوشتند و در آن مىانداختند).
مرحوم پدرم گفته بودند: من كه با اين حال نمىتوانم چيزى بنويسم، كسى را بگوييد اين كار را به نيابت از من انجام دهد. مادرم اصرار كرده بودند كه بايد خودتان بنويسيد و خودتان هم ببريد در چاه بيندازيد، پدرم با زحمت زياد اين عريضه را نوشته بودند و در آن چاه انداخته بودند، حالا يادم نيست فرمودند: كه بعد از انداختن، هنوز به حياط منزل يا اتاقشان نرسيده بودند كه آن سردرد به كلّى برطرف شده بود و از آن به بعد هم هيچوقت دچار سردرد نشدند.
ب: خانمى از عمهزادههاى ما در گلپايگان، چند سال پيش مبتلا به يك آپانديس حادى شده بود. امكانات جراحى در آن وقت زياد پيشرفته نبود، با اين همه دكترى بود به نام دكتر ملكوتى كه فرد نسبتا شجاعى بود، وقتى ديد خطر مرگ اين خانم را تهديد مىكند، مىگويد: من حاضرم ايشان را عمل كنم، انشاءاللّه كه مفيد واقع شود.
به حمد للّه عمل با موفقيت انجام گرفت و خطر مرگ برطرف شد، ولى هر چه كردند تا محل زخم التيام پيدا كند، نتيجهاى نبخشيد. تا اينكه روزى براى ما كه در قم ساكن بوديم، نامهاى نوشتند و درخواست كردند كه جهت شفاى آن خانم عريضهاى بنويسيم و به ضريح مقدّس حضرت معصومهعليها السلام بيندازيم.
بدنبال آن درخواست ما هم عريضهاى نوشتيم و طبق آداب خاصّى كه دارد در ضريح حضرت معصومهعليها السلام انداختيم. بعد از اين جريان، يك شب درد زخم آن خانم زياد مىشود و در اثر فشار درد به بچههايش مىگويد:
چرا شما به دكتر گفتيد كه مرا عمل كند؟ مىگذاشتيد با همان درد مىمُردم و راحت مىشدم!
در نيمههاى شب، حدود ساعت دو، اهل خانه مىبينند: از آن اتاقى كه مريض در آنجا استراحت مىكند سر و صدايى مىآيد، خيال مىكنند كه باز درد زخم شدّت پيدا كرده است و اين سر و صداها به خاطر آن است. وقتى وارد اتاق مىشوند با صحنه عجيبى روبرو مىشوند، آن خانم به آنها مىگويد: زخم بدن من به كلّى التيام پيدا كرده است. آنها هم وقتى نگاه مىكنند، مىبينند اصلا اثرى از زخم نيست!! بعد، از او مىپرسند چه شد؟
مىگويد: درد زخم من كمى تخفيف پيدا كرد، خوابم برد و ناگهان در عالم خواب، ديدم در قم، منزل حضرت آية اللّه گلپايگانى هستم، -اين خانم دختر پسر خاله مرحوم آيت اللّه العظمى گلپايگانى هستند- وقتى آقاى گلپايگانى مرا در حال ناراحتى ديدند پرسيدند: چرا ناراحت هستيد؟ عرض كردم: آقا! مگر آقاى صافى به شما نگفتهاند من از وقتى كه عمل كردهام، زخم جاى عملم التيام پيدا نمىكند و به شدّت مرا ناراحت كرده است؟ آقاى گلپايگانى هم دست خود را به محل زخم گذاشته، بلا فاصله آن زخم خوب مىشود.
بعد كه حساب كرديم ديديم جريان بر طرف شدن ناراحتى او به فاصله چند روز بعد از انداختن عريضه به ضريح مقدّس حضرت معصومهعليها السلام واقع شده بود.
ج: همانطور كه گفتم: خانواده ما به دعا وتوسل بسيار مقيّد ومعتقد بودند و در پيشامدها ازاين امور بيشتر بهره مىبردند. يك وقتى والدهام سخت مريض شدند و در آن موقع ما به قم آمده و در قم سكونت داشتيم. روزى نامهاى از پدرم براى من رسيد، در آن نوشته بودند: كه والدهات مىگويد شما يك عريضه براى ايشان بنويسيد و آن را به عتبات بفرستيد تا در ضريح حضرت ابا عبداللّه الحسينعليه السلام بيندازند انشاء اللَّه آقا عنايتى كنند و اين مريضى برطرف شود.
من در نجف آشنايى داشتم، عريضهاى را نوشتم و براى او فرستادم تا در موقع سفر به كربلا آن را در مرقد امام حسينعليه السلام بيندازد. چند وقتى از اين جريان گذشته بود كه از آن آقا نامهاى برايم آمد كه در آن نوشته بود: فلانى ما در راه كربلا عريضه شما را گم كرديم، انشاءاللّه به دست صاحب اصلىاش مىرسد و شما هم به خواسته و هدفى كه داريد نائل مىشويد.
دو يا سه ماه بعد از آن، در حالى كه هنوز والده مريض بودند، روزى من قرآنى را كه همان دوستم از نجف برايم فرستاده بود برداشتم تا به مطلبى در آن نگاه كنم، وقتى آن را باز كردم ديدم كاغذى در لاى آن هست، وقتى به آن كاغذ نگاه كردم ديدم: اين همان عريضهاى است كه من آن را به نجف فرستاده بودم. ناگهان گويى الهامى به من شد به اين مطلب منتقل شدم كه اين پيشامد معنايش آن است كه: والده ما از اين مريضى صحت پيدا نمىكنند و اين نشان ردّ عريضه ماست. از قضا همانطور شد و مرحوم والدهام چند وقت بعد با همان بيمارى به رحمت خدا رفتند.
سؤالات و شبهات عريضه نويسى
همانگونه كه درباره ساير احكام و مقررات اسلامى در طول تاريخ با انگيزههاى مختلف سؤالات و شبهاتى مطرح شده است، در زمينه عريضه نويسى نيز پرسش و ايرادات زيادى به چشم مىخورد. در اين قسمت كه بخش پايانى اين نوشته است به مباحثى پرداخته مىشود كه هر يك از آنها به منزله تكميل كننده قسمتهاى قبلى يا پاسخى براى بعضى از شبهات و يا سؤالاتى كه درباره عريضه نويسى مطرح شده محسوب مىگردد.
1- در مباحث قبلى اشاره شد كه عريضه نويسى شيوهاى از توسل است كه در موقعيّتهاى خاص، اهلبيتعليهم السّلام بر تمسك به آنها سفارش كردهاند بنابر اين همانند دعا و نيايش نتيجه بخشى آن مشروط به رعايت بعضى از امور است كه از آنها به عنوان شرايط تأثير عريضه نويسى مىتوان ياد كرد. بديهى است كه عدم توجّه به آنها از فراهم شدن زمينه تأثير توسل و تحقق امر در خواست شده، جلوگيرى به عمل مىآورد. به يك اعتبار اين شرايط به دو دسته تقسيم مىشوند:
الف) شرايط نويسنده عريضه: بعد از معرفت به خدا و سلطنت مطلقه او و همينطور ايمان به منزلت اهلبيتعليهم السّلام كه وسائط فيض الهىاند ضرورت دارد كه نويسنده عريضه اين شرايط را در خود احراز كند.
1 - توبه از گناهان: امام صادقعليه السلام از پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله نقل مىكند كه آن حضرت فرمودند: بهترين دعا استغفار و طلب آمرزش گناهان است. مرحوم علامه مجلسى در شرح اين روايت مطالب زيادى بيان كرده و از جمله مىنويسد: چون استغفار وسيله بر طرف شدن گناهان است و گناهان بزرگترين پرده و حجابهاى مستجاب شدن دعاها هستند. امام باقرعليه السلام در اين باره مىفرمايند: گاهى بنده از خدا درخواستى مىكند و شرايط هم براى بر آورده شدن حاجت او كاملا مهيّاست ولى خداوند تبارك و تعالى به ملائكه دستور مىدهد كه مانع بر آورده شدن در خواست او شوند و آن گاه در تبيين علت اين كار مىفرمايد: ?بنده با مرتكب شدن گناه، خود را در معرض سخط من قرار داده است سزاوار است كه او را از بر آورده شدن درخواستش محروم سازيم?.
بنابر اين يكى از شرايط پذيرفته شدن درخواستها توبه و پرهيز از گناهان است. فرد آلوده به گناه مادامى كه دست از گناه بر نداشته است نبايد توقع داشته باشد كه اگر عريضهاى به يكى از معصومينعليهم السّلام مىنويسد در خواستش بر آورده شود.
2- عدم ترك عمل: هرگز عريضه نوشتن جاى عمل انسان را نمىگيرد، لذا فرد بعد از نوشتن در خواستش اگر متوجه وجود زمينههاى عملى براى بر آورده شدن خواسته خودش شد بايد آنها را دنبال كند، چرا كه به فرموده امام صادقعليه السلام :
?الداعى بلا عمل كالرّامى بلا وتر?
?دعا كنندهاى كه پايبند عمل نيست همانند تير اندازى است كه وسيله تيراندازى (كمان) را در اختيار ندارد?
3 - هماهنگى خواسته با دل انسان: اگر انسان در ضمن عريضه خود وانمود مىكند كه هيچ راهى براى بر آورده شدن خواستهاش جز عنايت خاصّ خداى متعال و توجه ائمه اطهارعليهم السّلام ندارد واقعا چنين باشد؛ يعنى در حالتى اقدام به نوشتن عريضه كند كه مضطر باشد و هيچ اميدى به راههاى عادى و اسباب معمولى نداشته باشد. روايت شده است كه خداوند متعال به حضرت عيسىبن مريمعليه السلام چنين وحى فرستاد:
اى عيسى! وقتى مىخواهى دعا كنى همانند كسى كه در حال غرق شدن هست و فرياد رسى ندارد دعا كن، اميدت فقط به من باشد، در چنين حالى دعا كردن از تو و اجابت نمودن از من نيكوست.
4 - اطمينان به قبولى درخواست: حسن ظن بنده به پروردگار عالم و اهلبيت عصمتعليهم السّلام به گونهاى باشد كه جزم داشته باشد كه خواسته او اجابت مىشود. حضرت صادقعليه السلام مىفرمايند:
?وقتى دعا مىكنى و از خداوند حاجتى را در خواست مىنمايى بايد چنان گمان كنى كه حاجت تو پشت در است و منتظر دعاى توست، همين كه دعاى تو تمام شد آن را به تو اعطا مىكنند.?
و از پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله نقل شده است كه آن حضرت فرمودند:
خدا را در حالى كه يقين به اجابت او داريد بخوانيد.
علاوه بر موارد مذكور حضور قلب، طهارت انسان در حال نگارش عريضه، خضوع و تذلّل، مداومت و اصرار و تكرار بر خواسته و مطلوب، اگر عريضهاى را يكبار نوشت حاجتش بر آورده نشد نااميد نشود و بار دوم بنويسد و...، در نظر داشتن اوقات و اماكن مناسب و مخصوصا رعايت ادب مع اللّه و ولى اللّه در اجابت خواسته انسان بسيار مؤثرند.
ب) شرايط حاجت مورد نظر: بايد توجه داشت كه همه درخواستهاى انسان صلاحيت برآورده شدن را ندارند بلكه خواسته فرد حداقل بايد داراى دو شرط باشد تا بتوان اميدوار به برآورده شدن آن بود.
اولا: درخواست نويسنده عريضه مخالف سنتهاى جاريه الهى و اراده تكوينى خداوند نباشد، به عبارت ديگر چيزى را درخواست كند كه با نظام حاكم بر عالم و قوانين آن هماهنگ باشد به عنوان مثال مطلوب او جمع بين نقيضين نباشد نظير اينكه درخواست كند هم باران ببارد هم نبارد.
يا مثلاً فردى در خواست كند كه خدايا مرا به خلق خودت نيازمند نكن؛ در حاليكه مشيّت خدا بر اين تعلق گرفته است كه نيازهاى بندگان او به كمك يكديگر بر آورده شود.
در حديث وارد شده است كه علىعليه السلام فرمودند:
?روزى در حضور پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله چنين دعا كردم كه پروردگارا! مرا محتاج احدى از بندگانت مكن. وقتى پيامبرصلّى اللّه عليه و آله اين دعا را شنيدند به من فرمودند: يا على! اينگونه دعا نكن چون هيچ بندهاى نيست مگر اينكه به ساير مردم نيازمند است. علىعليه السلام مىفرمايند: عرض كردم: يا رسول اللّهصلّى اللّه عليه و آله پس چگونه دعا كنم؟ حضرت فرمودند: بگو: پروردگارا! مرا محتاج بندگان بد و پست مكن.?
ثانيا: درخواست بايد امر حلالى باشد، به بيان ديگر خارج از اراده تشريعيه خداوند نباشد. در اشاره به اين حقيقت علىبن ابيطالبعليه السلام مىفرمايند:
?لا تسأل...ما لا يحلُّ?
?از خداوند عالم چيزى را كه حلال نيست درخواست مكن.?
چون چنين درخواستى با اساس تعاليم الهى در تعارض است بخاطر اينكه هر يك اوامر و نواهى الهى ريشه در يك سلسله مصالحى دارد كه تأمين كننده سعادت و كمال انسانند. اگر اجازه برآورده شدن خلاف اين احكام و مقررات داده شود در حقيقت زمينه تحقق كمال انسانى از بين مىرود و...
چند تذكّر:
1 - توجه به اين نكته نيز لازم است كه اگر كسى تمام آداب و شرايط توسّل را در موقع نگارش عريضه به جاى آورد امّا به حسب ظاهر در خواستش بر آورده نشد نبايد تصور كند كه درخواست او ردّ شده است، چه بسا خداوند دوست دارد بندهاش باز به او مراجعه كند، پس بدون آنكه نااميد شود دوباره حاجت خود را از خدا طلب كند. به علاوه بعضى از دعاها سزاوار است كه چند سال بعد از درخواست، اجابت شوند. بنابر اين در مواردى شايد وقت استجابت دعا نرسيده است. و گاهى نيز اصل بر آورده شدن حاجت به صلاح فرد نيست لذا خداوند بواسطه لطف و عنايتى كه به بنده خود دارد خواسته او را چون به ضرر اوست برنمىآورد، امّا وى را از پاداش معنوى دعا محروم نمىسازد، چون اصل دعا كردن داراى بركاتى است كه مؤمن از هيچ طريقى به جز دعا كردن به آن بركات نمىرسد.
در روايتى از امام صادقعليه السلام به مسيربن عبد العزيز مىفرمايند:
?اى مسير! دعا كن...گمان مكن كه دعا تأثيرى ندارد همانا در نزد خداوند متعال مقام و منزلتى هست كه جز از طريق دعا نمىتوان به آن دست يافت...?
2- گاهى در نتيجه عادت و انس بيشتر با عالم طبيعت و عدم آگاهى از واقعيتهاى ماوراى طبيعت گمان مىشود كه تمامى علل و اسباب اداره نظام عالم منحصر در تأثيرات متقابل امور مادى در يكديگر است، لذا وقتى از ضرورت دعا و توسل و نظاير آن بحث به ميان مىآيد سؤال مىشود: مگر دعا چه خاصيتى دارد كه از طريق آن بتوان در نظام تكوين و عالم نفوس تصرّف كرده و تغييراتى انجام داد؟
حقيقت آن است كه طرح اين گونه سؤالات يا ناشى از عدم اطلاع درست نسبت به حقايق هستى و يا حاكى از عدم آشنايى كافى نسبت به معارف اسلامى است. چرا كه اولا: حقايق عالم هستى منحصر در پديدههاى مادى محسوس و تأثيرات آنها نمىباشد. ثانيا: امورى چون ذكر توسل و دعا و استغاثه و... نه تنها مخالف سنن الهى نيستند بلكه اين امور هم از جمله علل و اسباب مهم معنوى حاكم بر جهان هستند. به عبارت ديگر امور مذكور هم در كنار ساير سنن و اسباب در حفظ و يا ايجاد تغيير در اجزاى مختلف نظام هستى مؤثرند.
لذا وقتى به توصيفات موجود در سخنان معصومينعليهم السّلام در زمينه دعا مراجعه مىكنيم، به تعابيرى نظير آنچه در ذيل به آنها اشاره مىشود بر خوريم:
اميرالمؤمنينعليه السلام مىفرمايد:
?الدعاء ترس المؤمن?
? دعا سپر مؤمن است?.
يا در روايتى، امام صادقعليه السلام مىفرمايد:
?الدعاء أنفذ من السنان الحديد?
?دعا از نيزه آهنين (در تأثيرگذارى) تيزتر و نافذتر است?.
رسول خداصلّى اللّه عليه و آله مىفرمايد:
?الدعاء سلاح المؤمن و عمود الدين و نور السموات و الارض?
? دعا سلاح مؤمن و ستون دين و نور آسمانها و زمين است?.
مجموعه چنين رواياتى جايگاه و نقش مهمّ ذكر و دعاء و ميزان تأثير آن را در نظام هستى مشخص مىنمايند.
3 - مطلب ديگرى كه در زمينه دعا و توسل مورد اشكال قرار مىگيرد آن است كه نظام عالم بر اساس قضا و قدر الهى اداره مىشود و قضا و تقدير الهى امرى غير قابل تبديل و تغيير است، در نتيجه اگر دعا مؤثر هم باشد، در مواردى كه امرى از طرف خداوند مقدّر شده است دعا نمىتواند در آن تأثير داشته باشد.
در اين زمينه نيز بعد از بررسى دقيق معارف اسلامى معلوم مىگردد كه:
اولا: در لوح اثبات و محو تغيير امكانپذير است يعنى مقدّرات الهى به گونهاى هستند كه گاهى كم و زياد مىشوند. به عبارت صحيحتر گاهى مقدّرات الهى مشروط هستند و در شرايط خاصّى تغيير پيدا مىكنند. به عنوان مثال ممكن است براى شخصى مدّت زمان خاصى مثلا سى سال عمر كردن مقدر مىشود البته مشروط به اينكه فلان گناه را مرتكب نشود و گرنه تأثير آن گناه آن است كه ده سال از عمر او مىكاهد و يا فلان عمل خير مثل صله رحم، يا دعاو... را اگر انجام دهد عمرش طولانى مىشود، چون اين امور هم بر طول عمر او مىافزايند.
ثانيا: بر فرض قبول اشكال عدم امكان وقوع تغيير و تبديل در تقدير الهى، مىتوان گفت: از بررسى روايات مربوط به دعا و نيايش بخوبى معلوم مىگردد كه از جمله مقدّرات الهى آن است كه دعا مىتواند جلو وقوع قضا و قدر حتمى الهى را بگيرد، در اين باره پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله مىفرمايند:
?الدعاء يردّ القضاء وقد اُبرم إبراما-وضمّ اصابعهصلّى اللّه عليه و آله ?.
? دعا مىتواند جلوى قضايى را كه به مرتبه حتميّت رسيده است بگيرد و مانع تحقق آن در خارج بشود?.
و يا امام صادقعليه السلام در تعبيرى نزديك به اين مضمون مىفرمايند:
?ان الدعاء يردّ القضاء وقد اُنزل من السماء وقد اُبرم إبراما?.
? دعا مىتواند جلو آن قضايى را كه از آسمان نازل شده و به مرحله حتميّت و ابرام رسيده است بگيرد?.
يعنى از تحقق خارجى آن جلوگيرى به عمل مىآورد.
4- موضوع ديگرى كه در اين زمينه بعضىها مطرح مىكنند آن است كه باتوجه به جايگاه بسيار رفيعى كه اصل امامت در جهانبينى اسلامى دارد، امام از ويژگىهاى خاصّى برخوردار است كه از جمله آنهاست اعلم بودن وى به تمامى امور و مصالح موجود در جهان، يعنى از آنجا كه امام، اولواالامر و واجب الاطاعة است لذا نه تنها بايد به همه مسائلى كه مورد نياز مردم است عالم باشد بلكه بايد آگاهترين فرد به آن امور باشد.
بر اين اساس است كه در كتابهاى روايى ابواب مختلفى به تشريح و تبيين اين موضوع اختصاص داده مىشود. در بخشى از آنها با تعبير ?خزّان العلم? و در برخى ديگر با عنوان ?عالم بما كان وما يكون وما هو كائن? و در طايفهاى ديگر از روايات تصريح شده است كه ائمهعليهم السّلام به همه احتياجات و اعمال بشر و به احوال شيعيان خود آگاهى كامل دارند:
سعد بن ابى الاصبغ مىگويد:
روزى در حضور امام صادقعليه السلام بودم، حسن كرخى وارد شد و درباره موضوعى از آن حضرت سؤال كرد. امامعليه السلام پاسخ دادند، ولى او قبول نكرد و آن مطلبى را كه امامعليه السلام فرموده بودند انكار نمود. امامعليه السلام وقتى انكار ايشان را ديدند فرمودند:
?أترى من جعله اللّه حجّة على خلقه يخفى عليه شىء من امورهم؟?
? آيا گمان مىكنى كه خداوند از كسى كه او را حجّت براى خلق قرار داده است، مسائل آنها را از وى پنهان و مخفى نگه مىدارد؟?
حال اين سؤال است كه وقتى حضرات معصومينعليهم السّلام از چنين علمى برخوردارند يعنى از تك تك خواستههاى مردم خبر دارند، در اين صورت چه نيازى به دعا و طلب و توسل خود افراد وجود دارد؟ اين بزرگواران با توجه به لطف و محبّت و قدرت و توانايى و علمى كه دارند، قبل از درخواست شخص، نيازش را برآورده كنند. و يا بعضى ديگر مىگويند: دعا كردن نه تنها با اصل لزوم تسليم در برابر اراده خدا و رضا به قضاى خداوند متعال هم خوانى ندارد بلكه به گونهاى اظهار وجود و مخالفت در مقابل خداوند است، بديهى است كه چنين كارى به هيچ وجه برازنده يك مؤمن واقعى نيست. در پاسخ به اين گونه از سؤالات بايد گفت:
اولا: اصل دعا و توسل به خودى خود نوعى از عبادت است كه بسيارى از كمالات معنوى تنها از طريق آن قابل تحصيل است و عليرغم احاطه علم معصومينعليهم السّلام به تمامى نيازهاى مؤمنين، باز مناسب است كه آنها همواره به دعا و توسل اهتمام بورزند تا به آن مراتب و منزلتهاى والا دست پيدا كنند.
ثانيا: ما دعا و توسل و استغاثه و... را به دستور خداوند متعال كه عالم بر جميع امور است انجام مىدهيم يعنى خداوند حكيم و عليم كه نظام هستى را بر اساس يك سلسله اسباب و عللى خلق كرده و اداره مىنمايد با توجه به واقعيتهاى موجود و مصالحى كه مقدّر شده است از انسان مىخواهد يا خواسته كه جهت تحقق بعضى از كارها به امورى چون دعا و توسل متمسك شود؛ چرا كه اين امور خود در رديف بسيارى از موضوعات ديگر از سنن الهى محسوب مىشوند كه بر اين مسأله آيه ?ادعوني استجب لكم? دلالت صريح دارد، يعنى بسيارى از كارها در نظام عالم تنها از طريق توسل و درخواست و دعا قابل تحصيل و دست يابى هستند.
5- اگر واقعا توسل به پيامبرصلّى اللّه عليه و آله و ائمه اطهارعليهم السّلام جائز است واين همه مفيد و مؤثر مىتواند باشد، پس چرا افرادى چون ابنتيميه و محمدبن عبدالوهاب و ابن قيّم جوزى با آن مخالفت مىكردند و حتى چنين امورى را شرك و موجب كفر و خروج از دين به حساب مىآورند؟
گر چه وقتى در مطالب صفحات قبل، به ويژه بخش توجيه عقلى و ادله نقلى عريضه نويسى توجه شود، پاسخ اين سؤال هم معلوم مىشود، ولى به نظر مىرسد باتوجه به اهميّت اين بحث، ضرورت دارد كه ضمن نقل اقوال بعضى از علماى وهابى به صحّت و سقم گفتار آنها ولو به نحو اختصار اشارهاى شود.
ابن تيميّه (ابن تيميّه از علماى حنبلى بوده است كه در قرن هفتم و هشتم هجرى) درباره توسل به پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله و حاجت خواستن از آن حضرت و... مىگويد: خواندن ميّت بدون توجه به خداوند اگرچه آن ميّت از انبياء باشد، و يا اينكه از ميّت خواسته شود كه او از خداوند بخواهد كه حاجت ما برآورده شود، و يا اينكه از خداوند چنين بخواهيم: اى خدا! به جاه و مقام فلانى، حاجت ما را برآور و... اينها منهى و غير جائز است و سرانجام منتهى به شرك در عبادت مىگردد.
باز در جاى ديگر مىگويد: اگر كسى از زيارت قبر پيغمبرصلّى اللّه عليه و آله قصد دعا و سلام نداشته باشد، بلكه منظور او طلب حاجت از پيغمبر باشد و براى اين منظور در نزد قبر مطهّر، صداى خويش را بلند كند، چنين كسى رسول خداصلّى اللّه عليه و آله را اذيّت كرده و به خدا شرك آورده و به خود ستم روا داشته است.
محمّد بن عبدالوهاب بنيانگذار فرقه وهابيّت مىگويد: توسّل به مردگان خطاب به معدوم است و از نظر عقل، كار زشتى است، زيرا مرده قدرت بر اجابت تقاضاى زندگان را ندارد، و در جاى ديگر مىگويد: انواع عبادتهايى كه خداوند به آنها امر كرده است از قبيل اسلام و ايمان و احسان و دعا و... تمام اينها خاص خدا مىباشد
و باز در جاى ديگر مىگويد: هركس پيغمبر اسلامصلّى اللّه عليه و آله يا به غير او از پيغمبران و اولياء صالحين، استغاثه كند و يا يكى از ايشان را مورد نداى خود قرار دهد و يا از او طلب شفاعت كند، چنين كسى همانند مشركين مىباشد...
و همينطور گفته است: شرك كسانى كه در قبور طلب شفاعت مىكنند از شرك بتپرستان جاهليّت بدتر است.
از ابن قيّم در اين باره نقل شده است: در توسل به ميّت اگرچه پيامبر اسلامصلّى اللّه عليه و آله هم باشد شرك است زيرا او مرده و نابود شده است. به دليل اين كه قرآن مىگويد ?إنّك ميّتٌ وانّهم ميّتٌ? يعنى تو اى پيامبر مىميرى و آنها هم خواهند مرد. و بعد اضافه مىكند: استغاثه به اموات و گفتن كلماتى مثل يا سيّدى! يارسول اللّه! انصرني. ياسيّدي! علي بن ابيطالب اغثني و نظاير آنها شرك است
از دقت در اين مطالب و نظاير آن چند مطلب استفاده مىشود، كه از جمله آنهاست:
1- توسل به غير خدا شرك است.
2- توسل به مرده، توسل به معدوم است.
در ضمن اشاره به ادله علماى مزبور، اين دو مسأله را با توجه به آيات و روايات و ديدگاههاى علماى ديگر به نحو اختصار مورد بررسى قرار مىدهيم:
ابن تيميّه آن جا كه مىگويد: توسل شرك است در ادامه اضافه مىنمايد: دليل ما اين آيه شريفه است:
...وَ الَّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ما يَمْلِكُونَ مِنْ قَطْمِيرٍ?إِنْ تَدْعُوهُمْ لايَسْمَعُوا دُعائَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا ما اسْتَجابُوا لَكُمْ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَ لايُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ
? كسانى را كه بخدايى مىخوانيد در جهان داراى پوست و هسته خرمايى نيستند؛ اگر آنها را بخوانيد نشنوند و اگر بشنوند (مانند عيسى و عزيز و فرشتگان و فراعنه) جواب ندهند و روز قيامت چون آنها را شريك خدا گرفتند شما را كافر دانند و هيچكس مانند خداى دانا تو را به حقيقت آگاه نگرداند?.
يا در جاى ديگر به آيات شريفه:
قُلِ ادْعُوا الَّذينَ زَعَمْتُم مِّنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُم وَلا تَحْويلا اُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ اِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُورا
[? اى رسول ما مشركان را] بگو: از اين بتها، آن را كه بجز خدا مؤثّر مىپنداريد در حوايج خود بخوانيد تا ببينيد كه نه دفع ضررى از شما توانند كرد و نه تغيير حالى بشما توانند داد. آنهايى را كه كافران، بخدايى مىخوانند آنان خود بدرگاه خدا وسيله تقرّب مىجويند و هر كه مقرّبتر است بيشتر اميدوار به رحمت و ترسان از عذاب اوست كه البته از عذاب خدا بايد سخت هراسان بود?.
و همينطور به آيات ديگرى كه متضمن اين مضموناند استدلال كرده، مىگويد: برطبق مفاد اين گونه آيات عقيده و عمل كسانى كه براى تقرّب به خدا و يا براى رفع و دفع مشكلات خويش به غير خدا توسّل مىجويند، فاسد و باطل است. به اين ترتيب هرگونه توسّل به ارواح پيامبران وامامانعليهم السّلام را نفى مىكنند و آن را مخالف با توحيد مىشمرند.
به اينگونه استدلالها مىتوان به چند صورت پاسخ داد:
اولا: از قرائنى كه در قبل و يا بعد از اين آيات است، به خوبى معلوم مىشود كه منظور از آنها بتهاست كه عدهاى آنها را شريك خدا مىپنداشتند و براى آنها قدرتى در برابر قدرت خداوند قائل بودند، كه اين همان شرك در ربوبيّت مىباشد و امر غلط و باطلى است، امّا قائلين به جواز توسل به انبياء وائمهعليهم السّلام هرگز براى آنها در مقابل خداوند استقلال قائل نيستند، بلكه هدفشان آن است كه از آبرو و منزلت آنها در پيشگاه خداوند مدد جسته و از احترام و عظمتى كه در نزد خداوند دارند كمك بگيرند. اين كار به هيچ وجه قابل قياس بانوع نگرش بتپرستان به بتهانيست.
ثانيا: در مقابل آيات مذكور، يك سلسله از آيات ديگرى هم در قرآن وجود دارند كه اجازه توسل به غير خدا را تأييد مىكنند:
در قرآن كريم آمده است كه فرزندان حضرت يعقوبعليه السلام براى استغفار به پدرشان توسل جستند و او را در پيشگاه خداوند متعال واسطه قرار داده، چنين گفتند:
يا أَبانا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا كُنّا خاطِئِين َ?قالَ سَوْفَ أسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الَّرحِيمُ
? اى پدر! براى ما طلب آمرزش كن زيرا ما خطا كاريم پدر گفت: بزودى براى شما از درگاه خداوند آمرزش مىطلبم كه او بسيار بخشنده و مهربان است?.
و همچنين در سوره نساء مىفرمايد:
لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهُ وَ اسْتَغْفَرُ لَهُمْ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوابا رَحيما
?[اى پيامبر] اگر هنگامى كه گروه منافق بر خود به گناه ستم كردند از كردار خود به خدا توبه نموده و به تو رجوع مىكردند كه براى آنها استغفار كنى و از خدا آمرزش خواهى، البته در اين حال خدا را پذيرنده توبه و مهربان مىيافتند?.
و حتى در آيهاى از سوره مائده كه قبلا اشاره شد، صريحا دستور داده مىشود كه:
?اى مؤمنان! براى تقرّب به خداوند وسيلهاى انتخاب كنيد...?
ثالثا: وقتى تاريخ اسلام را ورق مىزنيم به موارد زيادى بر مىخوريم كه از آنها چنين معلوم مىشود كه مسأله توسّل به انبياء و ائمهعليهم السّلام و صالحان، در صدر اسلام و در زمان صحابه يك امر عادى به حساب مىآمد و نه تنها كسى با آن مخالفت نمىكرد بلكه در مواقع ضرورى، خود آنها به حضرت رسولصلّى اللّه عليه و آله و بلكه به اطرافيان او توسّل مىجستند. چنانكه نقل شده است در زمان خلافت عمر يك سال خشكسالى پيش آمد، عمر به عبّاس عموى پيامبرصلّى اللّه عليه و آله توسّل جست و چنين گفت:
?اللّهم كنّا نتوسّل إليك بنبيّنا فتسقينا وإنّا نتوسّل إليك بعمّ نبيّنا فاسقنا?
? بار پروردگارا! ما هنگام خشكسالى به پيغمبرمان متوسّل مىشديم تو ما را سيراب مىكردى، اكنون به عموى پيامبر تو متوسّل مىشويم ما را سيراب كن?.
يا همانگونه كه پيش از اين اشاره شد پيامبرصلّى اللّه عليه و آله به مرد نابينايى دستور دادند اين دعا را بخواند:
?الّلهم انّى أسألك وأتوجّه إليك بنبيّك محمّد نبيّ الرحمة يا محمّد انّى توجّهت بك إلى ربّي في حاجتي لتقضي لي الّلهم شفّعه لي?
و همينطور آمدن بلال به همراه عدهاى از صحابه بر سر قبر پيامبرصلّى اللّه عليه و آله و توسّل كردنش به آن حضرت با عبارت:
?يارسول اللّه استسق لأمّتك... فانهم قد هلكوا?
? اى رسول خدا! از خدايت براى امّتت باران بخواه... ممكن است آنها هلاك شوند?.
نتيجه آنكه: توسل به ما سوى اللّه اگر نظير احترام به پدر و مادر و سجده براى ملائكه به اذن خداوند باشد، هيچگونه منعى ندارد، چون فرد توسّلكننده آن امر را شريك خدا در آفرينش جهان يا اداره آن نمىداند و عقيده لزوم پرستش آنها را هم ندارد. بلى اگر نظر توسّلكننده مثل ديدگاه بتپرستان نسبت به بتها باشد كه آنها را دخيل در خلقت و اداره نظام هستى مىدانستند، چنين كارى باطل و محكوم بود. ولى همان طور كه بارها اشاره شد منظور از توسّل اين است كه به مقام پيامبر يا امامانعليهم السّلام در پيشگاه خدا متوسل شود و اين در حقيقت توجه نمودن به خدا است، زيرا احترام به پيامبر و ائمهعليهم السّلام نيز به خاطر آن است كه آنها فرستاده و برگزيده او هستند و در راه او گام بر مىدارند. و بعلاوه اجازه اين توسل را خود پروردگار عالم صادر فرموده و به عنوان يك تكليف و وظيفه، بندگان خود را ملزم به رعايت آن ساخته است.
امّا اينكه مىگويند: چون هركس مُرد معدوم گرديده است! لذا از معدوم حاجت خواستن امر باطل و عبثى است:
اولا: اين حرف را بسيارى از علماء اهل سنّت ردّ كردهاند. مثلا ابوحامد غزالى در احياء علومالدين مىنويسند: بعضى از علماء گفتهاند: ?مرگ همان عدم است?. اين نظريه ملحدان و همه كسانى است كه ايمان به خدا و روز ديگر ندارندو...
ثانيا: در تاريخ ومتون روايى آمده است كه در پايان جنگ بدر پيامبرصلّى اللّه عليه و آله به سرچاهى كه مردههاى كفّار و مشركان را در آن ريخته بودند تشريف آوردند و خطاب به آنها چنين فرمودند:
آيا وعده خداوند تبارك و تعالى درست بود يا نه؟
اصحاب به آن حضرت گفتند: يا رسول اللّه! مردگان را صدا مىزنى؟!
پيغمبرصلّى اللّه عليه و آله فرمودند: شما از آنها شنواتر نيستيد، آنها هم مىشنوند ولى نمىتوانند جواب بدهند...
ثالثا: گذشته از روايات و كلمات علماء، برخوردارى از حيات برزخى و زنده بودن برزخيان، يك اصل مسلّمى است كه در قرآن هم بارها به آن اشاره شده، از جمله در آنجا كه درباره شهدا مىفرمايد:
وَ لاتَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَل فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتا بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لاتَشْعُرُونَ
? و به آنها كه در راه خدا كشته مىشوند مرده مگوئيد بلكه آنها زندهاند، ولى شما درك نمىكنيد?.
يا در آيه ديگر:
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتا بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
? گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند. آنها زندگانند و در نزد خداى خود روزى مىخورند?.
يا در آيهاى مىبينيم خداوند به اهل ايمان اينگونه خطاب مىكند:
يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ إِرْجِعي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَّرْضِيَّةً فَادْخُلي في عِبادي وَ ادْخُلي جَنَّتي
? اى نفس به اطمينان رسيده! به سوى پروردگارت برگرد. در حالى كه هم تو از او خوشنودى و هم او از تو خشنود است، به ميان بندگان من درآى و در بهشتم داخل شو?.
اگر بعد از مرگ، انسانها معدوم مىشوند، اين خطاب به آنها چه معنى دارد كه خداوند به آنها خطاب مىكند و يا چگونه بعضى از بندگان بعد از مرگ به خداوند عرض مىكنند:
رَبِّ ارْجِعُونِ لِعَلّيِ أَعْمَلُ صالِحا فيما تَرَكْتُ
? پروردگارا! مرا به دنيا باز گردان تا كارهاى نيك را كه ترك كردهام انجام دهم?.
همچنين در كتب روايى خود اهل سنّت ابواب مختلفى به بيان اين امر اختصاص داده شده است، مثلا در كتابهاى صحاح و سنن به ابوابى نظير باب ?مرده صداى كفش زندگان را مىشنوند?، باب ?مرده در قبر سخن مىگويد?، باب ?مرده جاى خود را در بهشت و جهنم مىبيند?، و باب ?كيفيت سلام كردن بر پيغمبر و آل پيغمبر و ساير اهل ايمان به هنگامى كه انسان به قبرستان مىآيد? و... برمىخوريم كه صدها روايت در اين قبيل از اين ابواب به چشم مىخورد. براى نمونه به يك روايت از كتاب سنن نسائى اشاره مىكنيم:
پيغمبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله فرمودند: بر من زياد درود بفرستيد كه درود شما به من عرضه مىشود.
گفتند: يارسول اللّه چگونه درود ما بر شما عرضه مىشود، حال آن كه بدن شما پوسيده خواهد بود؟!!
حضرت فرمودند: به همين جهت كه پيغمبر خدا زنده است و از خدا روزى مىگيرد، بنابراين اگر بر انبياء و شهيدان كه پس از مرگ زنده و متنعم هستند، هر كس بر آنها درود بفرستد، چه از دور يا نزديك، صداى او را مىشنوند چرا صداى كسانى را كه آنها را خطاب قرار مىدهند و به آنان متوسل مىشوند را نشنوند؟
سخن آخر آنكه عريضه نويسى و توسّل فقط براى مواقع درخواست حلّ مشكلات و برآورده شدن نيازمندىها و برطرف شدن ناراحتىها و... اختصاص ندارد، بلكه يكى از بهترين شيوههاى ارتباط با اهلبيتعليهم السّلام و اظهار محبّت و ارادت به وسائط فيض الهى هم هست.
توضيح آنكه وقتى انسان با مقام و نقش و منزلت اولياء و انبياء الهىعليهم السّلام در نظام هستى به حدّ كافى آشنا شد و متوجه گشت كه درستترين و در عين حال كوتاهترين راه و مهمترين وسيله تقرّب به خداوند، اين ذوات مطهّرند، از آن به بعد مانند يك عاشق دلسوخته، درصدد برخواهد آمد تا با آنها هرچه بيشتر ارتباط برقرار نموده و از هر طريق ممكن به حفظ ارتباط و گسترش آن بپردازد تا در سايه عنايت آنها و با اطاعت از آنها به سعادت دنيوى واخروى نايل آيد.
گذشته از اينكه در دوره غيبت يكى از اهداف مهمّ توصيه و تأكيد حضرات معصومينعليهم السّلام به ?ياد امام عصرعليه السلام بودن? همين مسأله است، چون كسى كه در اين برهه از زمان همواره در ياد آن حضرت باشد، نه به سمت گناه كشيده مىشود، نه در سختىها خود را بىپناه مىبيند كه در نتيجه گرفتار مسائلى چون يأس و نااميدى شود.
اگر ريشه بسيارى از گرفتاريهاى موجود در جامعه كنونى بررسى شود به خوبى معلوم خواهد شد كه اغلب آنها در نتيجه غفلت و فراموشى ياد و وجود امام زمانعليه السلام بوجود آمده است. لذا ضرورت دارد نسبت به زنده ساختن ياد، و تعميق باور، و حاضر و ناظر بودن وجود مبارك آن حضرت، اقدامات لازم را به عمل آوريم. و از جمله كارهايى كه در اين راستا مىتوان انجام داد اين است كه از همان دوران كودكى و نوجوانى در دبستان و دبيرستانها به موازات تعليم و آموزش اصول اعتقادى از طريق شيوههايى چون نامهنگارى و عريضهنويسى و شعرسرائى و... خاطره امام زمانعليه السلام را در دلهاى پاك و آماده نوجوانان و جوانان جامعه زنده نمود و در مراحل و شرايط و موقعيتهاى ديگر هم به تناسب هر يك در اين زمينهها اقدامات لازم به عمل آورد تا آحاد جامعه اسلامى از همان ابتدا با عشق و عرفان و معرفت به وجود امام زمانعليه السلام رشد نمايند و از اين طريق زمينه ايجاد يك جامعه به تمام معنا اسلامى و الهى فراهم آيد و انسان و جهان مهياى پذيراى قدوم نورانى آخرين ذخيره خداوند متعال گردد.
منابع ومآخذ
- قرآن كريم
- اصول كافى
- التوصل الى حقيقة التوسل
- الرائد
- العبقرى الحسان
- بحار الانوار
- صحيح البخارى
- صحيفة المباركة المهدية
- فرهنگ معين
- كمال الدين
- مفاتيح الجنان
- منتهى الامال
- نجم الثاقب
- وهابيّون
رسول اكرمصلّى اللّه عليه و آله مىفرمايد:
(يُفَرِّجُ اللَّهُ بِالْمَهْدِىِّ عَنِ الْاُمَّةِ، يَمْلَأُ قُلُوبَ الْعِبادِ عِبادَةً وَ يَسَعهُمْ عَدْلُهُ، بِهِ يَمْحَقُ اللَّهُ الْكَذِبَ وَ يُذْهِبُ الزَّمانَ الْكَلِب، وَيُخْرِجُ ذُلَّ الرِّقِّ مِنْ أَعْناقِكُمْ )
?خداوند به وسيله مهدىعليه السلام از امت رفع گرفتارى مىكند، دلهاى بندگان را با عبادت و اطاعت پر مىسازد و عدالتش همه را فرا مىگيرد.
خداوند به وسيله او دروغ و دروغگويى را نابود مىنمايد، روح درندگى و ستيزه جويى را از بين مىبرد و ذلّت بردگى را از گردن آنها بر مىدارد?.
غيبت شيخ طوسى ص .114